Thị trường vẫn cần niềm tin và chuẩn nghề nghiệp

Sau chủ trương cắt giảm, đơn giản hóa điều kiện kinh doanh dịch vụ kế toán theo Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP, nhiều doanh nghiệp, người hành nghề và đơn vị sử dụng dịch vụ đang băn khoăn về cách thị trường đánh giá năng lực và chất lượng dịch vụ trong giai đoạn tới. Nhiều ý kiến cho rằng, dù điều kiện kinh doanh được nới lỏng, thị trường vẫn cần cơ chế để nhận diện người có năng lực chuyên môn, tổ chức có uy tín và dịch vụ có chất lượng. Đồng thời, các vấn đề về chứng chỉ nghề nghiệp, cập nhật kiến thức, đạo đức nghề nghiệp, trách nhiệm chuyên môn, vai trò của tổ chức nghề nghiệp và kiểm soát chất lượng tiếp tục được quan tâm. Điều này cho thấy, dù phương thức quản lý chuyển dần từ tiền kiểm sang hậu kiểm và tăng tính tự chủ của thị trường, thì nhu cầu về niềm tin, tính minh bạch và chuẩn nghề nghiệp đối với dịch vụ kế toán vẫn rất quan trọng.

1. Giảm tiền kiểm nhưng thị trường vẫn cần sàng lọc chất lượng

Trong mô hình quản lý trước đây, việc cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ kế toán phần nào đóng vai trò như một “thông điệp” để thị trường nhận diện các tổ chức được phép cung cấp dịch vụ. Khi cơ chế này được đơn giản hóa hoặc thay đổi theo tinh thần Nghị quyết 66, nhu cầu của thị trường về việc đánh giá mức độ tin cậy và năng lực của người cung cấp dịch vụ thực tế không mất đi, mà có thể còn trở nên quan trọng hơn. Điều này đặc biệt đáng chú ý đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh, đơn vị mới thành lập hoặc các chủ doanh nghiệp không có chuyên môn sâu về tài chính - kế toán. Trong nhiều trường hợp, khách hàng không đủ điều kiện để tự đánh giá chất lượng chuyên môn của người cung cấp dịch vụ, mà thường phải dựa vào các yếu tố như uy tín nghề nghiệp, kinh nghiệm thực tiễn, thông tin minh bạch, chứng chỉ chuyên môn, quá trình cập nhật kiến thức, tổ chức nghề nghiệp hoặc các cơ chế xác nhận năng lực khác.

Thực tế cho thấy, dịch vụ kế toán không chỉ là hoạt động xử lý số liệu đơn thuần mà còn liên quan trực tiếp đến nghĩa vụ thuế, quản trị doanh nghiệp, vay vốn, đầu tư, trách nhiệm pháp lý và độ tin cậy của thông tin tài chính. Vì vậy, dù phương thức quản lý có thay đổi theo hướng giảm tiền kiểm, thị trường vẫn cần có cơ chế để sàng lọc chất lượng và nhận diện người có năng lực chuyên môn và trách nhiệm nghề nghiệp. Ngay cả trong bối cảnh công nghệ số và trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh chóng, thị trường vẫn cần người chịu trách nhiệm chuyên môn đối với thông tin tài chính và các dịch vụ có ảnh hưởng lớn đến quyết định của doanh nghiệp, nhà đầu tư và cơ quan quản lý. Phần mềm và AI có thể hỗ trợ xử lý dữ liệu, tự động hóa nhiều công việc kế toán mang tính lặp lại, nhưng khó có thể thay thế hoàn toàn khả năng xét đoán chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm pháp lý của con người.

2. Dịch vụ kế toán luôn liên quan trực tiếp đến niềm tin thị trường

Khác với nhiều hoạt động kinh doanh thông thường, dịch vụ kế toán có liên quan trực tiếp đến độ tin cậy của thông tin tài chính và tính minh bạch của môi trường kinh doanh. Chất lượng của dịch vụ kế toán không chỉ ảnh hưởng đến khách hàng sử dụng dịch vụ mà còn tác động đến cơ quan thuế, ngân hàng, nhà đầu tư, đối tác, cơ quan quản lý và nhiều chủ thể khác trong nền kinh tế. Một báo cáo tài chính sai lệch, một hệ thống kế toán thiếu kiểm soát hoặc một dịch vụ kê khai thiếu trách nhiệm có thể dẫn đến các rủi ro lớn về thuế, tín dụng, quản trị doanh nghiệp, tranh chấp pháp lý và niềm tin của thị trường. Trong nhiều trường hợp, hậu quả không chỉ dừng ở phạm vi một doanh nghiệp mà còn có thể ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh, trật tự quản lý tài chính và sự an toàn của các giao dịch trong toàn bộ nền kinh tế.

Vì vậy, dù phương thức quản lý nhà nước và điều kiện kinh doanh có thể thay đổi theo hướng cắt giảm thủ tục, giảm tiền kiểm và tạo thuận lợi cho hoạt động kinh doanh, thì nhu cầu của xã hội đối với sự minh bạch, trách nhiệm nghề nghiệp và độ tin cậy của dịch vụ kế toán vẫn không thay đổi. Đây cũng là lý do vì sao dịch vụ kế toán tại một số quốc gia vẫn được xem là một hoạt động nghề nghiệp có trách nhiệm xã hội và gắn chặt với yêu cầu bảo đảm chất lượng thông tin tài chính. Trong thực tiễn, nhiều quốc gia hiện nay cũng đang chuyển dần từ mô hình quản lý nặng về tiền kiểm sang mô hình tăng cường trách nhiệm nghề nghiệp, công khai thông tin, minh bạch hoạt động và hậu kiểm theo mức độ rủi ro. Tuy nhiên, các quốc gia này vẫn duy trì các cơ chế xác nhận năng lực nghề nghiệp, chuẩn mực đạo đức, cập nhật kiến thức chuyên môn thường xuyên, trách nhiệm giải trình và hệ thống giám sát chất lượng đối với người hành nghề và tổ chức cung cấp dịch vụ kế toán.

3. Chứng chỉ và cập nhật kiến thức vẫn có vai trò quan trọng

Một trong những băn khoăn hiện nay là khi điều kiện kinh doanh thay đổi theo hướng giảm tiền kiểm và đơn giản hóa thủ tục hành chính, thì chứng chỉ nghề nghiệp và việc cập nhật kiến thức chuyên môn còn cần thiết hay không. Một số quan điểm cho rằng, trong bối cảnh mới, giá trị của năng lực nghề nghiệp có thể còn trở nên quan trọng hơn trước. Khi rào cản gia nhập thị trường được gỡ bỏ, thị trường sẽ có xu hướng cạnh tranh mạnh hơn về chất lượng dịch vụ, uy tín nghề nghiệp, tính minh bạch và khả năng chịu trách nhiệm chuyên môn. Khi đó, khách hàng, đối tác và xã hội sẽ càng quan tâm đến năng lực thực chất của người hành nghề thay vì chỉ dựa vào các điều kiện hành chính.

Do đó, chứng chỉ nghề nghiệp không chỉ còn mang ý nghĩa là một điều kiện quản lý nhà nước, mà dần trở thành công cụ để thị trường nhận diện năng lực chuyên môn, mức độ cam kết nghề nghiệp và trách nhiệm của người hành nghề đối với chất lượng dịch vụ cung cấp. Đây cũng là cơ sở quan trọng giúp nâng cao niềm tin của thị trường và hỗ trợ khách hàng lựa chọn các tổ chức, cá nhân có đủ năng lực chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp. Tương tự, việc cập nhật kiến thức không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý hoặc duy trì điều kiện hành nghề, mà ngày càng trở thành nhu cầu thực tế và thường xuyên của chính người hành nghề trong bối cảnh chính sách tài chính, thuế, kế toán, kiểm toán, công nghệ và chuẩn mực nghề nghiệp được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh mới.

Đặc biệt, khi hoạt động kế toán ngày càng gắn với công nghệ số, dữ liệu điện tử, trí tuệ nhân tạo (AI), IFRS, VPSAS, ESG, quản trị rủi ro, dịch vụ xuyên biên giới và môi trường kinh doanh quốc tế, yêu cầu đối với người hành nghề sẽ không giảm đi mà ngược lại có thể ngày càng cao hơn về trình độ chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp, đạo đức hành nghề và khả năng thích ứng với các mô hình kinh doanh và công nghệ mới. Trong bối cảnh đó, việc duy trì các cơ chế đào tạo, cập nhật kiến thức, xác nhận năng lực nghề nghiệp, chuẩn đạo đức và giám sát chất lượng vẫn có vai trò quan trọng nhằm bảo đảm chất lượng dịch vụ, tăng cường niềm tin của thị trường và hỗ trợ sự phát triển bền vững của nghề nghiệp kế toán trong giai đoạn mới.

4. Xây dựng “hạ tầng niềm tin” mới gắn với thị trường dịch vụ kế toán

Trong bối cảnh mới, vấn đề quan trọng không chỉ là cắt giảm điều kiện kinh doanh hay giảm các thủ tục hành chính, mà còn là xây dựng được cơ chế để thị trường vẫn có thể nhận diện, phân biệt và lựa chọn các dịch vụ kế toán có chất lượng, có trách nhiệm và có độ tin cậy cao. Khi phương thức quản lý chuyển dần từ tiền kiểm sang hậu kiểm, vai trò của minh bạch thông tin, trách nhiệm nghề nghiệp và cơ chế đánh giá của thị trường sẽ ngày càng trở nên quan trọng. Điều này đòi hỏi cần từng bước hình thành một “hạ tầng niềm tin” mới cho thị trường dịch vụ kế toán, phù hợp với môi trường số và xu hướng quản lý hiện đại.

Theo đó, có thể cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các hoạt động như: công khai thông tin về cá nhân và tổ chức hành nghề kế toán; công khai tình trạng chứng chỉ nghề nghiệp, quá trình cập nhật kiến thức và thông tin nghề nghiệp liên quan; đánh giá, giám sát và phản ánh chất lượng dịch vụ; phản hồi thông tin nghề nghiệp và xử lý vi phạm nghề nghiệp; xếp hạng, xác nhận hoặc ghi nhận năng lực theo mức độ chuyên môn và uy tín nghề nghiệp; tăng cường trách nhiệm của người ký báo cáo, người phụ trách chuyên môn và tổ chức cung cấp dịch vụ; tăng cường ứng dụng dữ liệu, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong quản lý, giám sát và phân tích rủi ro đối với hoạt động dịch vụ kế toán.

Đây có thể được xem là “hạ tầng niềm tin” mới của thị trường dịch vụ kế toán trong giai đoạn chuyển đổi từ mô hình quản lý thiên về thủ tục hành chính sang mô hình quản lý dựa trên minh bạch thông tin, dữ liệu, trách nhiệm nghề nghiệp, công nghệ và uy tín của thị trường. Về dài hạn, có nhiều quan điểm cho rằng sự phát triển bền vững của thị trường dịch vụ kế toán có thể không còn phụ thuộc chủ yếu vào số lượng điều kiện kinh doanh, mà phụ thuộc nhiều hơn vào khả năng tạo dựng niềm tin nghề nghiệp, bảo đảm chất lượng dịch vụ và duy trì trách nhiệm chuyên môn đối với thông tin tài chính trong nền kinh tế.

5. Vai trò của các tổ chức nghề nghiệp trong bối cảnh mới

Trong bối cảnh đổi mới phương thức quản lý đối với hoạt động dịch vụ kế toán, vai trò của các tổ chức nghề nghiệp trong lĩnh vực kế toán - kiểm toán cũng có thể sẽ thay đổi theo hướng ngày càng quan trọng hơn. Nếu trước đây trọng tâm hoạt động của nhiều tổ chức nghề nghiệp thường gắn nhiều với việc hỗ trợ quản lý điều kiện hành nghề, cập nhật thủ tục nghề nghiệp hoặc phối hợp thực hiện các yêu cầu quản lý nhà nước, thì trong giai đoạn tới, vai trò của các tổ chức nghề nghiệp có thể cần được mở rộng và phát huy mạnh hơn theo hướng hỗ trợ nâng cao chất lượng nghề nghiệp và tăng cường niềm tin của thị trường.

Theo đó, các tổ chức nghề nghiệp có thể tiếp tục phát huy vai trò trong các hoạt động như: đào tạo, cập nhật kiến thức và phát triển năng lực nghề nghiệp; hỗ trợ chuyên môn, hướng dẫn thực hành và phổ biến chính sách mới; tham gia xây dựng quy chuẩn nghề nghiệp, chuẩn đạo đức và thông lệ nghề nghiệp; công bố và minh bạch thông tin nghề nghiệp phục vụ thị trường; hỗ trợ kiểm soát chất lượng và nâng cao trách nhiệm nghề nghiệp; tăng cường đạo đức nghề nghiệp và văn hóa tuân thủ pháp luật; kết nối nghề nghiệp khu vực và quốc tế, thúc đẩy công nhận nghề nghiệp xuyên biên giới; hỗ trợ thị trường và xã hội nhận diện các tổ chức, cá nhân hành nghề có uy tín và năng lực chuyên môn.

Trong bối cảnh giảm dần các biện pháp quản lý mang tính tiền kiểm, các tổ chức nghề nghiệp cũng có thể đóng vai trò là cầu nối giữa Nhà nước, người hành nghề và thị trường; đồng thời góp phần hỗ trợ xây dựng “hạ tầng niềm tin” nghề nghiệp thông qua các cơ chế đào tạo, cập nhật kiến thức, xác nhận thông tin nghề nghiệp, minh bạch hóa hoạt động hành nghề và thúc đẩy trách nhiệm chuyên môn. Đây cũng là xu hướng phổ biến tại một số quốc gia khi Nhà nước chuyển dần từ mô hình quản lý trực tiếp bằng thủ tục hành chính sang mô hình quản lý dựa trên tính minh bạch, trách nhiệm nghề nghiệp, thực hiện hậu kiểm và vai trò điều tiết của thị trường. Trong mô hình này, các tổ chức nghề nghiệp thường giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì chuẩn mực nghề nghiệp, nâng cao chất lượng dịch vụ và bảo vệ niềm tin của xã hội đối với nghề kế toán - kiểm toán.

Kết luận

Cải cách điều kiện kinh doanh đối với dịch vụ kế toán là xu hướng phù hợp trong bối cảnh chuyển đổi số, phát triển công nghệ và đổi mới phương thức quản lý nhà nước. Việc cắt giảm thủ tục hành chính, giảm tiền kiểm và tạo thuận lợi cho hoạt động cung cấp dịch vụ có thể góp phần thúc đẩy cạnh tranh, đổi mới mô hình kinh doanh và mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ kế toán của doanh nghiệp và xã hội.

Tuy nhiên, điều thị trường và xã hội cần không chỉ là sự đơn giản về thủ tục, mà còn là chất lượng dịch vụ, tính minh bạch của thông tin tài chính, trách nhiệm nghề nghiệp và niềm tin đối với người hành nghề kế toán. Vì vậy, cùng với việc cải cách điều kiện kinh doanh, cần tiếp tục xây dựng các quy chuẩn phù hợp để thị trường vẫn có thể nhận diện được người có năng lực chuyên môn, dịch vụ có chất lượng và tổ chức có uy tín nghề nghiệp. Điều này đòi hỏi tăng cường minh bạch thông tin nghề nghiệp, cập nhật kiến thức, chuẩn đạo đức, trách nhiệm của người hành nghề, cơ chế hậu kiểm, ứng dụng dữ liệu và công nghệ trong giám sát, đồng thời phát huy vai trò của các tổ chức nghề nghiệp.

Về dài hạn, sự phát triển bền vững của thị trường dịch vụ kế toán sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào năng lực chuyên môn thực chất, chất lượng dịch vụ, uy tín nghề nghiệp và khả năng tạo dựng niềm tin đối với thị trường và xã hội, thay vì chủ yếu dựa vào số lượng điều kiện kinh doanh hay thủ tục hành chính. Đây cũng sẽ là yếu tố quan trọng để dịch vụ kế toán Việt Nam phát triển theo hướng hiện đại, ứng dụng công nghệ mạnh hơn, hội nhập sâu hơn với khu vực và quốc tế, đồng thời vẫn bảo đảm tính minh bạch, độ tin cậy của thông tin tài chính và sự an toàn của môi trường kinh doanh trong giai đoạn mới.