Nhà nghiên cứu Phan Thuận An - Một đời lặng lẽ đi cùng Huế

Trong dòng chảy dài của ký ức Huế, có những con người mà nhắc đến, người ta không thấy sự ồn ào hay những lời tự giới thiệu lớn lao, mà chỉ thấy một dáng hình lặng lẽ, bền bỉ, như chính nhịp sống của vùng đất này. Nhà nghiên cứu Phan Thuận An là một người như thế. Với nhiều người, ông là một học giả uy tín. Nhưng với những ai từng làm việc, từng học hỏi từ ông, như thế hệ chúng tôi, ông còn là một người thầy, một người anh, và đôi khi là một “người giữ ký ức” của Huế theo đúng nghĩa sâu xa nhất.

Sinh năm 1940 tại làng biển Thai Dương Hạ, phường Thuận An, thành phố Huế, nhưng ông lớn lên trong không gian văn hóa kinh kỳ, nơi mỗi mái ngói, mỗi khu vườn, mỗi dòng sông đều mang theo những câu chuyện kéo dài hàng trăm năm lịch sử. Có lẽ cũng chính từ môi trường ấy, ông đã sớm hình thành một tình yêu rất tự nhiên, rất sâu đối với Huế, không phải thứ tình cảm bề nổi, mà là một sự gắn bó mang tính căn cốt.

Học tại Viện Hán học và Đại học Văn khoa Huế, được đào tạo bài bản về sử học, lại thông thạo Hán Nôm, tiếng Pháp, tiếng Anh, ông có một lợi thế rất lớn: có thể trực tiếp đọc, đối thoại với những tư liệu gốc của triều Nguyễn. Nhưng điều đáng quý hơn là cách ông sử dụng tri thức ấy. Ông không xem Huế như một “đối tượng nghiên cứu”, mà như một cơ thể sống, cần được hiểu một cách toàn diện, từ lịch sử, kiến trúc, nghi lễ đến những lớp nghĩa văn hóa tinh tế ẩn sâu bên trong.

Những ai từng đọc các công trình của ông về Kinh thành Huế, về lăng tẩm hoàng gia, về kiến trúc cung đình… đều có thể nhận ra một điều: ông không chỉ mô tả, mà luôn cố gắng “giải thích” Huế. Tại sao một công trình lại được xây như vậy? Một chi tiết nhỏ có ý nghĩa gì trong tổng thể? Một biểu tượng mang theo thông điệp gì của thời đại? Chính cách tiếp cận ấy đã khiến các nghiên cứu của ông trở nên sống động, có chiều sâu và đặc biệt là rất “Huế”.

Trong những năm tháng làm việc tại Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, ông không chỉ là một nhà nghiên cứu, mà còn là người trực tiếp tham gia vào công cuộc bảo tồn di sản. Những đóng góp của ông trong việc xây dựng hồ sơ trình UNESCO cho Quần thể di tích Cố đô Huế và Nhã nhạc cung đình Huế là điều mà nhiều thế hệ làm nghề luôn ghi nhớ. Đó là một giai đoạn rất đặc biệt, khi Huế bắt đầu bước ra thế giới, và những người như ông chính là những “người kể chuyện” thuyết phục nhất về giá trị của di sản.

Nhưng nếu chỉ nói về học thuật, có lẽ vẫn chưa đủ để hình dung về Phan Thuận An. Điều khiến nhiều người nhớ đến ông hơn cả, lại chính ở cách ông sống và làm việc. Ông tỉ mỉ, cẩn trọng đến từng chi tiết, nhưng không khô khan. Ông nghiêm cẩn trong khoa học, nhưng lại rất gần gũi trong đời thường. Với lớp trẻ, ông không chỉ “dạy”, mà thực sự “dẫn dắt”. Nhiều thế hệ cán bộ làm di sản ở Huế hôm nay, trong đó có cả những người đã trưởng thành và giữ những vị trí quan trọng, đều ít nhiều chịu ảnh hưởng từ cách ông làm nghề.

Có một điểm rất đẹp trong cuộc đời ông mà không phải ai cũng biết rõ: ông là rể của một gia đình quý tộc triều Nguyễn. Phu nhân của ông là hậu duệ của Công chúa Nguyễn Phúc Hỷ Hỷ, con gái vua Đồng Khánh. Mối nhân duyên ấy không chỉ là câu chuyện gia đình, mà còn như một sự tiếp nối tự nhiên giữa một nhà nghiên cứu và chính dòng chảy lịch sử mà ông theo đuổi.

Chính trong không gian phủ đệ – nhà vườn ấy, người ta có thể thấy rõ hơn một Phan Thuận An rất khác: không chỉ là học giả, mà là một người chăm chút di sản bằng tất cả sự kiên nhẫn và tình yêu. Ông đã có công lớn trong việc gìn giữ, tôn tạo ngôi nhà vườn truyền thống này một cách tỉ mỉ, cẩn trọng, từ từng cấu trúc kiến trúc, từng mảng cây xanh, cho đến cách sắp đặt không gian sống. Nhờ đó, nơi đây trở thành một trong những nhà vườn tiêu biểu của Huế, một “di sản sống” đúng nghĩa.

Và đằng sau sự bền bỉ ấy, không thể không nhắc đến người vợ, "cô Sương" như cách gọi thân thiết của chúng tôi, một hậu duệ hoàng tộc, nhưng trên hết là một người phụ nữ đồng hành, chung thủy và thấu hiểu. Có lẽ chính sự đồng lòng, sẻ chia ấy đã giúp ông có được một điểm tựa vững chắc để theo đuổi con đường học thuật dài lâu và nhiều khi rất cô đơn của mình.

Những ai từng đọc các bài nghiên cứu của ông sẽ thấy một điều thú vị: ông có thể bắt đầu từ những chi tiết rất nhỏ, một văn bia, một chiếc đỉnh đồng, một bức trướng thêu, nhưng rồi từ đó mở ra cả một không gian lớn của lịch sử và văn hóa. Những bài viết về Cửu đỉnh, về các bảo vật cung đình, về văn bia hay thơ văn triều Nguyễn… không chỉ là những khảo cứu đơn lẻ, mà giống như những “mảnh ghép” để dần hoàn chỉnh bức tranh về một kinh đô Huế.

Cũng cần nhắc đến một đóng góp rất đáng trân trọng của ông: việc phát hiện và công bố các châu bản liên quan đến chủ quyền Hoàng Sa. Đây không chỉ là công việc của một nhà nghiên cứu, mà còn là trách nhiệm của một công dân đối với đất nước.

Ở Phan Thuận An, người ta luôn thấy một sự điềm đạm rất Huế. Ông không nói nhiều về mình, không tìm kiếm sự nổi bật, nhưng lại để lại dấu ấn rất sâu. Những trang sách của ông, những công trình ông tham gia, những con người ông từng dìu dắt, tất cả hợp lại thành một “di sản” mà không dễ gì đo đếm.

Hôm nay, khi Huế đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, hướng tới mô hình đô thị di sản và sáng tạo, câu chuyện về ông lại càng trở nên có ý nghĩa. Bởi nó nhắc chúng ta rằng: muốn phát triển Huế, trước hết phải hiểu Huế. Và để hiểu, cần những con người sẵn sàng đi chậm, đi sâu và đi đến tận cùng của tri thức.

Nhà nghiên cứu Phan Thuận An, một người lặng lẽ của Huế, đã góp phần dựng lại ký ức của một kinh đô. Và từ ký ức ấy, Huế hôm nay có thể bước tiếp, không chỉ với sự tự tin, mà còn với một nền tảng vững chắc của hiểu biết và tình yêu.