Nâng cao năng lực của cơ quan quản lý, giám sát kiểm toán độc lập

1. Đặt vấn đề

Hoạt động KTĐL trở thành nhu cầu cần thiết để chuẩn hóa, công khai, minh bạch thông tin tài chính, phục vụ lợi ích của nhà nước, doanh nghiệp, nhà đầu tư trong và ngoài nước, chủ sở hữu vốn và các chủ nợ. Về góc độ quản lý nhà nước, đã tạo lập một hệ thống KTĐL với khuôn khổ pháp lý đầy đủ, trên cơ sở vận dụng thông lệ quốc tế phù hợp điều kiện cụ thể của Việt Nam. Vai trò và năng lực quản lý nhà nước về kiểm toán từng bước được nâng cao; việc kiểm tra, giám sát tuân thủ pháp luật về kiểm toán được thực hiện ngày một phù hợp và hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, hoạt động giám sát chất lượng hoạt động KTĐL trong một số trường hợp còn có hạn chế nhất định, chưa đạt hiệu quả cao, kết quả kiểm tra, giám sát chưa phản ánh đầy đủ thực trạng hoạt động của đơn vị, doanh nghiệp kiểm toán (DNKT); nhân sự để thực hiện giám sát, kiểm tra còn thiếu về số lượng và chất lượng; số lượng DNKT, báo cáo tài chính của các đơn vị được kiểm tra, giám sát hàng năm chưa cao; Bộ phận thực hiện hoạt động giám sát KTĐL còn chưa hoàn toàn đảm bảo tính độc lập, khách quan và chuyên nghiệp như thông lệ quốc tế. Do đó, việc nghiên cứu và đề xuất giải pháp nâng cao năng lực của cơ quan giám sát chất lượng hoạt động KTĐL ở Việt Nam cần được quan tâm, đặc biệt cần xem xét đến giải pháp thiết lập cơ quan độc lập, chuyên biệt về giám sát KTĐL và nâng cao năng lực cho bộ phận giám sát chất lượng kiểm toán này là rất cần thiết.

2. Thực trạng hoạt động và kiểm soát chất lượng hoạt động KTĐL ở Việt Nam

2.1. Sự phát triển của KTĐL

KTĐL Việt Nam chính thức được hình thành từ năm 1991 với việc Bộ Tài chính thành lập hai công ty đó là Công ty Kiểm toán Việt Nam (VACO) và Công ty Dịch vụ Kế toán (ASC - sau đổi là AASC). Cũng năm này, nhà nước Việt Nam cho phép Công ty Kiểm toán quốc tế đầu tiên là Ernst and Young vào hoạt động. Tiếp sau đó là các Công ty dịch vụ kế toán, kiểm toán Đà Nẵng (DASACO), Công ty Kiểm toán và Tư vấn (A&C), Công ty Tài chính Kế toán (AFC) được thành lập. Ba năm sau, năm 1994 Kiểm toán Nhà nước được thành lập và 6 năm sau xuất hiện Kiểm toán Nội bộ (1997). Hệ thống kiểm toán Việt Nam đã hình thành khá đồng bộ, được chế định trong Hiến pháp nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013, được luật hóa bằng Luật Kiểm toán nhà nước (2005, 2015), Luật KTĐL (2011) và Quy định về kiểm toán nội bộ trong Luật Kế toán 2015.

Đến nay, hơn 35 năm hình thành và phát triển, KTĐL Việt Nam đã khẳng định vai trò không thể thiếu trong nền kinh tế thị trường và trở thành bộ phận cấu thành quan trọng của hệ thống công cụ quản lý vĩ mô nền kinh tế - tài chính, đóng vai trò tích cực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Hoạt động KTĐL đã trở thành nhu cầu cần thiết để công khai, minh bạch và đánh giá mức độ tin cậy của thông tin kinh tế - tài chính, phục vụ yêu cầu và quyền lợi của các chủ sở hữu, các nhà quản lý, điều hành DN, các nhà đầu tư trong và ngoài nước, các nhà cung cấp, các chủ nợ cũng như lợi ích và yêu cầu của Nhà nước, của xã hội.

2.2. Thực trạng chất lượng và kiểm soát chất lượng dịch vụ kiểm toán

Trải qua 35 năm thực hiện công cuộc đổi mới và xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, KTĐL tại Việt Nam đã từng bước khẳng định vai trò là một bộ phận quan trọng của hệ thống công cụ quản lý kinh tế vĩ mô, góp phần nâng cao tính minh bạch thông tin tài chính và phục vụ lợi ích của Nhà nước, doanh nghiệp và các nhà đầu tư. Hoạt động KTĐL trở thành nhu cầu cần thiết nhằm chuẩn hóa, công khai thông tin tài chính và hỗ trợ hiệu quả cho công tác quản lý, điều hành.

Về góc độ quản lý nhà nước

Hệ thống pháp lý về kiểm toán ngày càng được hoàn thiện, bao gồm Luật KTĐL, các văn bản hướng dẫn và hệ thống chuẩn mực kiểm toán Việt Nam, góp phần nâng cao hiệu quả kiểm tra, giám sát. Sau hơn 35 năm hoạt động, các doanh nghiệp kiểm toán đã phát triển về quy mô, năng lực chuyên môn và chất lượng dịch vụ; các dịch vụ kiểm toán ngày càng được mở rộng, trong đó kiểm toán báo cáo tài chính vẫn chiếm tỷ trọng chủ yếu, đồng thời các dịch vụ tư vấn có xu hướng gia tăng.

Thông qua hoạt động cung cấp dịch vụ, các doanh nghiệp kiểm toán đã góp phần tăng cường minh bạch thông tin tài chính, hỗ trợ quản lý doanh nghiệp và thúc đẩy hội nhập kinh tế quốc tế; đồng thời từng bước chuyển từ vai trò xác nhận thông tin sang cung cấp các dịch vụ tư vấn gia tăng giá trị cho khách hàng, phù hợp với xu hướng phát triển chung trên thế giới.

Về chất lượng dịch vụ kiểm toán

Qua hoạt động giám sát, cho thấy chất lượng dịch vụ kiểm toán tại một số DNKT còn hạn chế; một số DNKT và KTV chưa tuân thủ đầy đủ chuẩn mực và quy định pháp luật, đặc biệt trong lập kế hoạch, hồ sơ kiểm toán, xác định trọng yếu và bằng chứng kiểm toán. Các hạn chế này chủ yếu tập trung ở các DNKT quy mô nhỏ do thiếu nguồn lực và chịu áp lực về doanh thu, thời gian, giá phí, làm giảm mức độ tin cậy của báo cáo kiểm toán.

Theo quy định, DNKT phải xây dựng và thực hiện các chính sách, thủ tục kiểm soát chất lượng; nhiều DNKT, đặc biệt là các doanh nghiệp lớn và nhóm Big4, đã thực hiện tốt. Tuy nhiên, vẫn còn một số DNKT chưa thực hiện đầy đủ, dẫn đến chất lượng dịch vụ chưa đảm bảo, do đó cần tăng cường kiểm tra, giám sát từ phía cơ quan quản lý nhà nước.

Về công tác kiểm soát chất lượng dịch vụ kiểm toán

Theo quy định hiện hành, hoạt động kiểm soát chất lượng dịch vụ kiểm toán được thực hiện theo Thông tư 157/2014/TT-BTC, trong đó Bộ Tài chính chịu trách nhiệm quản lý và tổ chức thực hiện, với sự phân công rõ ràng giữa các đơn vị như Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Cục Quản lý, giám sát kế toán, kiểm toán và tổ chức nghề nghiệp, đảm bảo mỗi DNKT chỉ chịu sự kiểm soát của một cơ quan, tránh chồng chéo.

Bộ Tài chính đã tổ chức thực hiện nghiêm túc hoạt động kiểm tra chất lượng, từ xây dựng kế hoạch, triển khai đến xử lý vi phạm; các sai phạm được phát hiện đều được xử lý theo quy định như đình chỉ hoạt động, yêu cầu khắc phục hoặc kiểm toán lại báo cáo tài chính. Hàng năm, khoảng 15-20 DNKT được kiểm tra; đa số đã xây dựng và thực hiện các quy chế kiểm soát chất lượng. Tuy nhiên, qua kiểm tra vẫn phát hiện một số vi phạm về chế độ báo cáo, điều kiện hành nghề và tuân thủ quy định, cho thấy cần tiếp tục tăng cường công tác giám sát.

2.3. Các kết quả đạt được và những hạn chế trong việc giám sát chất lượng hoạt động KTĐL

Các kết quả đạt được

Từ các hành vi phát hiện qua kiểm tra đã giúp xử lý hoặc kiến nghị các biện pháp xử lý, khắc phục, cùng với việc công khai thông tin kết quả xử lý vi phạm theo quy định. Qua kiểm tra đã đình chỉ tư cách KTV chấp thuận cho đơn vị có lợi ích công chúng thuộc lĩnh vực chứng khoán đối với các KTV và doanh nghiệp kiểm toán; Đình chỉ kinh doanh dịch vụ kiểm toán; Thu hồi Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ kiểm toán; Đình chỉ hành nghề kiểm toán,… Đối với BCTC của các công ty đại chúng liên quan đến hồ sơ kiểm toán có chất lượng chưa đạt yêu cầu, Ủy ban chứng khoán Nhà nước đã yêu cầu các công ty đại chúng thực hiện kiểm toán lại BCTC để việc công bố thông tin BCTC đã được kiểm toán của các công ty đại chúng được đảm bảo tuân thủ theo quy định của chuẩn mực kế toán, kiểm toán, chế độ kế toán và các quy định của pháp luật.

Ngoài ra, căn cứ kết quả đánh giá, tổng kết, Bộ Tài chính đã sửa đổi các văn bản pháp lý liên quan về quản lý hoạt động kiểm toán, giúp các công ty kiểm toán khắc phục sai sót cải tiến quy trình kiểm toán, nâng cao chất lượng dịch vụ kiểm toán.

Hạn chế trong việc giám sát chất lượng KTĐL

Mặc dù công tác giám sát chất lượng KTĐL đạt được nhiều kết quả nổi bật, tuy nhiên trong một số trường hợp còn có hạn chế nhất định như: chưa đạt hiệu quả cao, kết quả kiểm tra chưa phản ánh đầy đủ thực trạng hoạt động của đơn vị; bộ máy nhân sự để thực hiện kiểm tra còn thiếu về số lượng và chất lượng; số lượng DNKT được kiểm tra hàng năm chưa cao (chiếm 7%-10% so với tổng số DNKT hiện nay là hơn 230 doanh nghiệp).

Hiện nay, nhân sự đi kiểm tra đều phải huy động từ các DNKT (thông thường từ Big 4 và các DNKT lớn trong nước) do nhân sự của cơ quan quản lý còn mỏng, chưa có kinh nghiệm, thường chưa được qua thực tế hành nghề. Do đó, các cuộc kiểm tra phải huy động nhân sự là các kiểm toán viên hành nghề huy động từ các DNKT lớn trong nước để thực hiện kiểm tra hồ sơ kiểm toán. Điều 52 Luật KTĐL, quy định việc huy động nhân sự phải đảm bảo yêu cầu về tính độc lập khách quan. Tuy nhiên, trong một số trường hợp cũng đã dẫn đến hiện tượng xung đột lợi ích do sự cạnh tranh lẫn nhau giữa các DNKT khác nhau, hạn chế về tính chủ động trong công tác tổ chức kiểm tra chất lượng dịch vụ. Tồn tại này sẽ được khắc phục khi cơ quan quản lý nhà nước thu hút được đội ngũ cán bộ có chuyên môn cao, có kinh nghiệm hành nghề. Việc thiếu hụt nhân lực còn ảnh hưởng đến khối lượng và chất lượng hoạt động kiểm tra, từ đó phản ánh đúng chất lượng của toàn bộ hoạt động của DNKT.

Việc huy động người từ các DNKT được cho phép bởi Luật KTĐL (khoản 3 Điều 52), đảm bảo yêu cầu về tính độc lập khách quan (không được kiểm tra công ty của chính mình, không được kiểm tra công ty mà mình có quan hệ gia đình với người lãnh đạo của công ty được kiểm tra…). Tuy nhiên, trong một số tình huống xung đột lợi ích vẫn có thể xảy ra do sự cạnh tranh lẫn nhau giữa các DNKT khác nhau. Việc phải huy động các KTV đang làm việc tại các DNKT tham gia kiểm tra chất lượng kiểm toán hàng năm trên thực tế dẫn đến hạn chế tính chủ động trong công tác tổ chức kiểm tra chất lượng dịch vụ của Bộ Tài chính. Tuy nhiên do hạn chế về nhân sự tại các cơ quan quản lý nên hoạt động nêu trên vẫn cần phải thực hiện khi tổ chức các đoàn kiểm tra.

Ngoài ra, thời gian kiểm tra tại từng công ty còn ngắn, khoảng 5 ngày/1 công ty đối với công ty kiểm toán. Do đó số lượng hồ sơ được kiểm tra còn ít, chưa đại diện cho chất lượng kiểm toán của toàn DNKT.

Mặt khác, theo quy định hiện hành báo cáo kết quả kiểm tra cụ thể của từng công ty không được công khai trên các trang thông tin điện tử, mà chỉ công khai báo cáo tổng hợp kết quả kiểm tra. Kinh nghiệm các nước, việc công khai thông tin là rất quan trọng đối với các DNKT các đơn vị có lợi ích công chúng (ĐVCLICC), một số nước quy định thời hạn kiểm tra chất lượng của DNKT các ĐVCLICC ngắn hơn các DN khác, ít nhất hai năm một lần, trong đó yêu cầu kiểm tra hàng năm đối với các công ty có thị phần lớn như Big 4.

Hiện nay, cơ quan thuộc Bộ Tài chính là Ủy ban chứng khoán nhà nước chưa được giao quyền hạn xử lý vi phạm về kiểm toán. Trong một số trường hợp đã làm giảm tính kịp thời và trách nhiệm trong việc phát hiện, lập biên bản và quyết định xử lý vi phạm.

Ngoài ra, theo ý kiến của một số cơ quan chức năng cũng cho thấy, để xác định trách nhiệm của kiểm toán thông thường phải thu thập, kiểm tra hồ sơ kiểm toán mới có đủ cơ sở kết luận, trong khi thời gian thanh tra bị giới hạn kiểm tra hồ sơ kiểm toán (đặc biệt là đối với Big 4) đòi hỏi yêu cầu cao về trình độ nghiệp vụ về kiểm toán và các lĩnh vực tài chính, ngân hàng, ngoại ngữ,…

3. Kinh nghiệm quốc tế về giám sát KTĐL và bài học cho Việt Nam

3.1. Vai trò của diễn đàn quốc tế của các cơ quan quản lý giám sát KTĐL

IFIAR (International Forum of Independent Audit Regulator - Diễn đàn quốc tế của các Cơ quan quản lý KTĐL) được thành lập tại Paris vào năm 2006 với số lượng các cơ quan quản lý gồm 18 nước, đến nay đã tăng lên là 55 thành viên, trong đó gồm các nước phát triển như: Mỹ, Đức, Nhật, Anh, Pháp, Hàn Quốc, Nga. Ở Đông Nam Á, các nước tham gia diễn đàn gồm: Singapore, Thái Lan, Malaysia, Philippines, Indonesia.

Sứ mệnh của IFIAR là phục vụ lợi ích công chúng, bao gồm các nhà đầu tư, bằng cách tăng cường giám sát kiểm toán trên toàn cầu. Mục tiêu tổng thể là:

- Chia sẻ kiến ​​thức về môi trường kiểm toán phát triển và kinh nghiệm thực tế về hoạt động giám sát KTĐL;

- Thúc đẩy sự hợp tác và nhất quán trong hoạt động giám sát;

- Cung cấp một nền tảng để đối thoại với các tổ chức quốc tế khác quan tâm đến chất lượng kiểm toán.

3.2. Các nguyên tắc giám sát KTĐL

Theo khuyến cáo của IFIAR, một trong các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng hoạt động giám sát KTĐL và dịch vụ KTĐL là cần thiết lập một cơ quan giám sát hoạt động độc lập về nghiệp vụ chuyên biệt đối với KTĐL để góp phần đảm bảo chất lượng dịch vụ kiểm toán, lợi ích công chúng và nâng cao giá trị của kiểm toán trong nền kinh tế. Cơ quan giám sát sẽ là đầu mối để giải quyết các vấn đề về chính sách nhằm phát triển và thúc đẩy công việc kiểm toán. Trong đó, việc kiểm soát chất lượng là nhân tố nền tảng để giám sát, kiểm soát và nhận diện các tồn tại, vướng mắc trong hoạt động kiểm toán.

Theo đó, IFIAR đã đưa ra bộ nguyên tắc cốt lõi trong việc thiết lập và vận hành cơ quan giám sát KTĐL, khuyến khích các quốc gia vận dụng phù hợp với điều kiện thực tế. Bộ nguyên tắc gồm 3 nhóm với 11 nguyên tắc: (i) về cấu trúc, yêu cầu cơ quan giám sát phải có trách nhiệm, quyền hạn rõ ràng trong pháp luật, hoạt động độc lập, minh bạch và phục vụ lợi ích công chúng; (ii) về hoạt động, yêu cầu có đầy đủ quyền thực thi, bao gồm khả năng áp dụng các biện pháp xử phạt, đồng thời đảm bảo đội ngũ nhân sự có năng lực, độc lập, khách quan và có cơ chế phối hợp với các bên liên quan; (iii) về kiểm tra, yêu cầu thực hiện kiểm tra định kỳ, theo rủi ro, đảm bảo hiệu quả ở cả cấp doanh nghiệp kiểm toán và hồ sơ kiểm toán, đồng thời có cơ chế báo cáo và theo dõi việc khắc phục.

Theo các nguyên tắc này, hoạt động giám sát cần được thực hiện bởi đội ngũ chuyên gia có trình độ và kinh nghiệm, nhằm bảo vệ lợi ích công chúng. Cơ quan giám sát có thể được tổ chức độc lập hoặc trực thuộc Chính phủ tùy điều kiện từng quốc gia, nhưng phải đảm bảo tính khách quan và hiệu quả. Đồng thời, nguồn kinh phí hoạt động cần được bố trí ổn định, có thể huy động từ nhiều nguồn như DNKT, kiểm toán viên và các đơn vị có lợi ích công chúng, nhằm đảm bảo nguồn lực và giảm phụ thuộc vào ngân sách nhà nước.

4. Định hướng nâng cao năng lực giám sát hoạt động KTĐL tại Việt Nam

4.1. Hoàn thiện tổ chức giám sát

Theo các nguyên tắc cốt lõi mà IFIAR đưa ra thì các cơ quan giám sát kiểm toán tại Việt được thành lập nên độc lập hoặc thuộc Chính phủ. Nguồn kinh phí cho cơ quan này cần được bố trí đảm bảo chi trả cho đội ngũ nhân sự, chi cho việc thực hiện nghiệp vụ kiểm tra và giám sát các DNKT thực hiện các kiến nghị, đề xuất.

Nguồn kinh phí này có thể được huy động từ nguồn phí giám sát chất lượng dịch vụ từ KTV, DNKT và các đơn vị có lợi ích công chúng, các tổ chức phát hành vốn,….

Theo đó, ở Việt Nam để tiệm cận với thông lệ quốc tế và để đảm bảo tính độc lập khách quan thì cần hoàn thiện mô hình giám sát theo hướng luật định, nâng cao vai trò của cơ quan giám sát có sự tham gia của các bên độc lập (không chỉ riêng các kiểm toán viên); Xem xét thiết lập bộ phận độc lập theo thông lệ quốc tế và khuyến nghị của IFIAR như trên để thực hiện nhiệm vụ giám sát chất lượng KTĐL đạt hiệu quả cao hơn phù hợp với thực tế triển khai và thông lệ quốc tế.

4.2. Nâng cao chất lượng nhân lực

Hiện nay, Bộ Tài chính là cơ quan quản lý nhà nước về KTĐL, ban hành trình cấp có thẩm quyền các quy định về KTĐL, chịu trách nhiệm kiểm tra, kiểm soát chất lượng và xử lý vi phạm. Cục Quản lý, giám sát kế toán, kiểm toán cũng như Ủy ban chứng khoán nhà nước đều thuộc Bộ Tài chính không kiêm nhiệm hành nghề kiểm toán, nên trên thực tế đảm bảo tính độc lập về mặt chuyên môn, nghề nghiệp. Tuy nhiên, việc bố trí nhân sự cho bộ phận này còn rất mỏng, tập trung vào việc xây dựng chính sách, chưa qua thực tế. Hiện nay, việc thiếu hụt nguồn nhân lực có chất lượng là nguyên nhân chính chưa được tăng cường cho công tác kiểm tra, giám sát chất lượng kiểm toán.

Để khắc phục tình trạng này một trong các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng giám sát hoạt động KTĐL ở Việt Nam là cần tăng cường thêm nhân lực có trình độ cao, có kinh nghiệm lâu năm trong nghề kiểm toán để thu hút và duy trì được đội ngũ nhân sự này trong cơ quan Bộ Tài chính cần phải có cơ chế đặc thù phù hợp về tuyển dụng và đãi ngộ cho các chuyên gia có trình độ cao (tuyển dụng theo chế độ nhân tài, có chính sách đãi ngộ phù hợp,…).

4.3. Tăng cường hoạt động kiểm tra

Ngoài ra, để nâng cao hiệu quả, cần nghiên cứu giải pháp theo hướng tăng cường tần suất giám sát, kiểm tra, thanh tra chuyên ngành đối với DNKT độc lập và KTV hành nghề, cùng với việc xử lý nghiêm và công khai các hành vi vi phạm của DNKT và KTV.

4.4. Hoàn thiện quy định pháp luật về KTĐL

Để nâng cao năng lực cơ quan giám sát KTĐL tại Việt Nam thì cần phải sớm hoàn thiện quy định pháp luật về KTĐL, trong đó cần tập trung: thành lập Ủy ban giám sát độc lập hoặc tăng quyền tự chủ cho cơ quan giám sát thuộc Bộ Tài chính;  sửa đổi Luật KTĐL để siết chặt quy định về chất lượng và bảo hiểm nghề nghiệp; và phân định rõ trách nhiệm kiểm tra, giám sát giữa cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức nghề nghiệp

4.5. Tăng cường hội nhập quốc tế

Có thể thấy trong thập kỷ qua, IFIAR đã trở thành một nhà lãnh đạo quốc tế trong việc thúc đẩy các vấn đề chất lượng kiểm toán. Hàng năm, diễn đàn tổ chức một cuộc họp toàn thể để đại diện Thành viên thảo luận về các vấn đề pháp lý mới nổi, những thách thức đối với nghề kiểm toán và phương pháp chiến lược đối với chất lượng kiểm toán bền vững. Trong khi đó ở Việt Nam hiện nay chưa có cơ quan, tổ chức nào là thành viên của IFIAR. Vì vậy. việc tham gia vào IFIAR sẽ giúp Việt Nam học hỏi được những kinh nghiệm thực tế của các nước phát triển và thức đẩy hợp tác trong việc giám sát chất lượng KTĐL từ đó góp phần nâng cao năng lực của cơ quan giám sát KTĐL.

5. Kết luận

Việc thiết lập một bộ phận giám sát chất lượng KTĐL tại Việt Nam theo thông lệ quốc tế là yếu tố then chốt để nâng cao chất lượng giám sát chất lượng dịch vụ KTĐL qua đó góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ KTĐL ở Việt Nam. Do vậy, cần sớm nghiên cứu thiết lập cơ quan này theo mô hình độc lập theo thông lệ quốc tế, đặc biệt cần tập trung vào kiểm tra định kỳ, kiểm tra đột xuất các doanh nghiệp kiểm toán và nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ giám sát của các cơ quan, đơn vị liên quan đặc biệt cần có chế độ đãi ngộ phù hợp đối với các cán bộ của bộ phận này .