VICA cần một đề án về chuẩn nghề nghiệp dịch vụ kế toán trong bối cảnh mới

Chính sách này góp phần giảm rào cản gia nhập thị trường, mở rộng quyền tự do kinh doanh, tạo thêm cơ hội cho các tổ chức, cá nhân tham gia cung cấp dịch vụ. Tuy nhiên, khi cơ chế tiền kiểm được thu hẹp, vấn đề đặt ra không chỉ là mở rộng thị trường, mà còn là bảo đảm chất lượng dịch vụ, giữ gìn đạo đức nghề nghiệp và củng cố niềm tin của người sử dụng thông tin kế toán. Trong bối cảnh đó, Hội kế toán hành nghề Việt Nam (VICA) cần có một đề án phù hợp để phát huy vai trò của tổ chức nghề nghiệp theo hướng tự nguyện, minh bạch, không tạo thêm rào cản mới, nhưng vẫn góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ kế toán và hỗ trợ thị trường phát triển lành mạnh.

1. Bối cảnh mới của thị trường dịch vụ kế toán

Trong nhiều năm qua, dịch vụ kế toán được xác định là ngành, nghề kinh doanh có điều kiện. Pháp luật đã quy định về chứng chỉ kế toán viên, đăng ký hành nghề, điều kiện kinh doanh dịch vụ kế toán, thủ tục cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh, cũng như các nghĩa vụ thông báo, báo cáo và công khai thông tin có liên quan. Cơ chế này từng có vai trò nhất định trong việc hình thành khuôn khổ quản lý đối với thị trường dịch vụ kế toán, nhất là khi thị trường còn mới, năng lực tự quản nghề nghiệp chưa đồng đều và yêu cầu bảo đảm chất lượng thông tin kế toán còn phụ thuộc nhiều vào điều kiện do Nhà nước quy định.

Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay đã có nhiều thay đổi. Nhu cầu thuê ngoài dịch vụ kế toán ngày càng tăng, nhất là ở khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp siêu nhỏ, hợp tác xã, hộ kinh doanh và các đơn vị chưa có đủ nguồn lực để tổ chức bộ máy kế toán riêng. Cùng với đó, phần mềm kế toán, hóa đơn điện tử, khai thuế điện tử, dữ liệu số và các nền tảng quản trị đã làm thay đổi đáng kể cách thức cung cấp dịch vụ kế toán. Dịch vụ kế toán không còn chỉ được thực hiện theo phương thức truyền thống, mà ngày càng gắn với công nghệ, dữ liệu và các mô hình cung cấp dịch vụ linh hoạt hơn.

Trong điều kiện đó, việc duy trì nhiều điều kiện gia nhập thị trường, thủ tục cấp phép và yêu cầu hành chính có thể làm tăng chi phí tuân thủ, hạn chế nguồn cung dịch vụ và làm giảm khả năng tiếp cận dịch vụ kế toán của các đơn vị có quy mô nhỏ. Vì vậy, định hướng bãi bỏ điều kiện kinh doanh, điều kiện hành nghề và các thủ tục hành chính liên quan đến hoạt động kinh doanh dịch vụ kế toán là bước điều chỉnh phù hợp với yêu cầu cải cách, mở rộng quyền tự do kinh doanh và giảm chi phí cho doanh nghiệp.

Về mặt tích cực, chính sách này giúp giảm rào cản gia nhập thị trường, mở rộng nguồn cung dịch vụ, tạo thêm sự lựa chọn cho doanh nghiệp, thúc đẩy cạnh tranh và khuyến khích các mô hình dịch vụ mới dựa trên nền tảng số. Đây cũng là bước chuyển trong phương thức quản lý: từ quản lý chủ yếu bằng tiền kiểm, giấy phép và điều kiện hành chính sang quản lý bằng trách nhiệm của chủ thể cung cấp dịch vụ, minh bạch thông tin, hậu kiểm và xử lý vi phạm.

2. Bãi bỏ điều kiện không có nghĩa là bỏ chuẩn nghề nghiệp

Bãi bỏ điều kiện kinh doanh và điều kiện hành nghề không có nghĩa là thị trường dịch vụ kế toán không còn cần chuẩn nghề nghiệp. Ngược lại, khi Nhà nước không còn kiểm soát đầu vào thông qua giấy phép, chứng chỉ hành nghề hoặc giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh, thị trường càng cần những cơ chế khác để nhận diện năng lực, uy tín và chất lượng của tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ.

Dịch vụ kế toán tuy không phải là dịch vụ bảo đảm như kiểm toán độc lập, nhưng kết quả của dịch vụ này có ảnh hưởng rộng. Sổ kế toán, báo cáo tài chính, hồ sơ thuế và các thông tin kế toán không chỉ phục vụ nội bộ đơn vị thuê dịch vụ, mà còn liên quan đến nghĩa vụ thuế, quan hệ tín dụng, quản trị doanh nghiệp, quyết định đầu tư, chuyển nhượng, giải thể, thanh tra, kiểm tra và xử lý tranh chấp.

Sai sót trong kế toán có thể chưa bộc lộ ngay tại thời điểm cung cấp dịch vụ, nhưng có thể tích tụ qua nhiều kỳ và phát sinh hậu quả về sau, nhất là khi quyết toán thuế, vay vốn, chuyển nhượng, giải thể hoặc khi cơ quan có thẩm quyền thanh tra, kiểm tra. Vì vậy, chất lượng dịch vụ kế toán có ảnh hưởng trực tiếp đến tính trung thực, minh bạch của thông tin tài chính và niềm tin của thị trường.

3. Những rủi ro cần được nhận diện

Một rủi ro lớn của thị trường dịch vụ kế toán là sự bất cân xứng thông tin giữa bên cung cấp dịch vụ và bên sử dụng dịch vụ. Phần lớn doanh nghiệp nhỏ, doanh nghiệp siêu nhỏ, hộ kinh doanh hoặc đơn vị mới thành lập thuê dịch vụ kế toán vì không có đủ nhân sự và kiến thức chuyên môn để tự thực hiện. Cũng chính vì thiếu năng lực chuyên môn nội bộ, họ thường khó đánh giá đầy đủ chất lượng dịch vụ trước khi lựa chọn nhà cung cấp.

Trong nhiều trường hợp, khách hàng dễ nhận thấy giá dịch vụ, thời hạn hoàn thành công việc hoặc mức độ thuận tiện, nhưng khó đánh giá nhà cung cấp có tuân thủ đúng chế độ kế toán, pháp luật thuế, chuẩn mực nghề nghiệp, yêu cầu bảo mật và lưu trữ hồ sơ hay không. Nếu thị trường thiếu thông tin đáng tin cậy, khách hàng dễ lựa chọn dịch vụ chủ yếu theo giá thấp hơn. Điều này có thể làm gia tăng nguy cơ cạnh tranh giá bằng cách hạ chuẩn chất lượng dịch vụ.

Cạnh tranh về giá là hiện tượng bình thường của bất cứ thị trường nào. Tuy nhiên, trong lĩnh vực kế toán, nếu giá thấp đi kèm với việc cắt giảm quy trình chuyên môn, không kiểm tra chứng từ, không soát xét hồ sơ, không lưu trữ đầy đủ, ký xác nhận thiếu trách nhiệm hoặc hợp thức hóa số liệu theo yêu cầu của khách hàng, thì hậu quả không chỉ dừng lại ở một hợp đồng dịch vụ cụ thể. Những sai lệch đó có thể làm giảm chất lượng thông tin tài chính, gây rủi ro cho khách hàng và ảnh hưởng đến niềm tin của cơ quan quản lý, doanh nghiệp và xã hội đối với nghề kế toán.

Bên cạnh năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp cũng là yêu cầu cần được đặt lên hàng đầu. Người làm dịch vụ kế toán thường tiếp cận nhiều thông tin nhạy cảm về doanh thu, chi phí, lợi nhuận, nghĩa vụ thuế, công nợ, tài sản và tình hình tài chính của khách hàng. Vì vậy, trung thực, khách quan, bảo mật, thận trọng, không thông đồng và không tiếp tay cho hành vi làm sai lệch số liệu phải là những yêu cầu cốt lõi đối với người cung cấp dịch vụ kế toán.

Chuyển đổi số cũng làm phát sinh những yêu cầu mới. Hóa đơn điện tử, chứng từ điện tử, phần mềm kế toán, khai thuế điện tử và lưu trữ dữ liệu số giúp nâng cao hiệu quả xử lý thông tin, nhưng đồng thời đặt ra rủi ro về bảo mật dữ liệu, kiểm soát truy cập, lưu vết hồ sơ, tính toàn vẹn của dữ liệu và trách nhiệm khi sử dụng phần mềm hoặc nền tảng số của bên thứ ba. Vì vậy, người cung cấp dịch vụ kế toán không chỉ cần nắm vững chế độ kế toán và pháp luật thuế, mà còn phải có năng lực kiểm soát dữ liệu, sử dụng công nghệ đúng cách và bảo vệ thông tin của khách hàng.

4. Vai trò mới của VICA

Trong bối cảnh đó, vai trò của VICA cần được nhìn nhận theo một định hướng mới. VICA không đặt vấn đề khôi phục cơ chế cấp phép, không tạo thêm điều kiện hành nghề và không đặt ra rào cản bắt buộc ngoài quy định của pháp luật. Vai trò phù hợp của VICA là xây dựng các chuẩn nghề nghiệp tự nguyện, công khai, minh bạch, qua đó hỗ trợ thị trường nhận diện tốt hơn năng lực, uy tín và chất lượng của tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ kế toán.

VICA có lợi thế là tổ chức nghề nghiệp gắn trực tiếp với cộng đồng doanh nghiệp dịch vụ kế toán, kế toán viên, người làm kế toán và các cá nhân, tổ chức quan tâm đến hoạt động hành nghề kế toán. Thông qua hoạt động nghề nghiệp, VICA có điều kiện nắm bắt nhu cầu của hội viên, vướng mắc trong cung cấp dịch vụ, yêu cầu của khách hàng và những rủi ro phát sinh từ thực tiễn. Đây là cơ sở quan trọng để VICA xây dựng các chương trình hỗ trợ nghề nghiệp thiết thực, phù hợp với yêu cầu của thị trường.

Trên cơ sở đó, VICA có thể xây dựng chương trình chuẩn nghề nghiệp dịch vụ kế toán theo cơ chế tự nguyện. Chương trình này có thể bao gồm đào tạo, bồi dưỡng, cập nhật kiến thức; tổ chức thi, đánh giá năng lực và cấp chứng nhận nghề nghiệp tự nguyện của VICA; xây dựng bộ tiêu chí chất lượng dịch vụ kế toán; ban hành quy tắc đạo đức nghề nghiệp đối với hội viên; công khai danh sách tổ chức, cá nhân tham gia và đạt chuẩn; hỗ trợ kiểm soát chất lượng tự nguyện; tiếp nhận phản ánh nghề nghiệp; đồng thời kiến nghị với cơ quan nhà nước về những rủi ro, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn.

5. Nguyên tắc xây dựng đề án

Đề án của VICA cần được xây dựng trên ba nguyên tắc cơ bản: tự nguyện, minh bạch và phù hợp pháp luật.

Trước hết là nguyên tắc tự nguyện: Chương trình hoạt động của VICA không phải là giấy phép hành nghề, không phải điều kiện kinh doanh và không làm hạn chế quyền tham gia thị trường của tổ chức, cá nhân theo quy định của pháp luật. Tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ kế toán có thể tự nguyện tham gia chương trình để cập nhật kiến thức, nâng cao năng lực, khẳng định uy tín nghề nghiệp và tạo thêm niềm tin với khách hàng.

Thứ hai là nguyên tắc minh bạch: Các tiêu chí tham gia, quy trình đánh giá, kết quả cập nhật kiến thức, tình trạng chứng nhận, danh sách tổ chức, cá nhân tham gia chương trình và nguyên tắc xử lý vi phạm cần được công bố rõ ràng. Việc công khai thông tin không nhằm thay khách hàng quyết định lựa chọn dịch vụ, mà giúp khách hàng có thêm căn cứ để đánh giá năng lực, mức độ chuyên nghiệp và cam kết chất lượng của nhà cung cấp.

Thứ ba là nguyên tắc phù hợp pháp luật: VICA không ấn định giá dịch vụ, không phân chia thị trường, không loại trừ tổ chức, cá nhân ngoài hội và không truyền thông theo hướng làm cho khách hàng hiểu rằng chỉ hội viên hoặc người có chứng nhận của VICA mới được cung cấp dịch vụ kế toán. Giá trị của chương trình phải được hình thành từ chất lượng đào tạo, tính nghiêm túc của đánh giá, chuẩn đạo đức nghề nghiệp, cơ chế công khai thông tin và sự thừa nhận của thị trường dịch vụ.

6. Vai trò, ý nghĩa của đề án đối với thị trường dịch vụ kế toán

Nếu được thiết kế phù hợp, đề án của VICA sẽ có ý nghĩa không chỉ đối với hội viên, mà còn đối với toàn bộ thị trường dịch vụ kế toán.

Đối với người làm nghề và doanh nghiệp dịch vụ kế toán, đề án là công cụ hỗ trợ nâng cao năng lực chuyên môn, cập nhật chính sách, hình thành ý thức tuân thủ và củng cố uy tín nghề nghiệp. Thay vì cạnh tranh chủ yếu bằng giá, các tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ có thêm động lực để cạnh tranh bằng chất lượng, trách nhiệm và sự chuyên nghiệp.

Đối với đơn vị sử dụng dịch vụ, nhất là doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh và các đơn vị không có đủ nguồn lực kế toán nội bộ, đề án tạo thêm nguồn thông tin tham khảo về năng lực, cam kết đạo đức và mức độ chuyên nghiệp của nhà cung cấp dịch vụ. Đây là yếu tố rất cần thiết, bởi trong thực tế, nhiều khách hàng khó tự đánh giá đầy đủ chất lượng dịch vụ kế toán trước khi lựa chọn.

Đối với cơ quan quản lý nhà nước, đề án có thể góp phần hỗ trợ phương thức quản lý hậu kiểm, phổ biến chính sách, phản ánh kịp thời những rủi ro phát sinh từ thị trường và thúc đẩy tuân thủ pháp luật về kế toán, thuế và các quy định có liên quan. Đây là vai trò hỗ trợ, không thay thế chức năng quản lý nhà nước, nhưng có thể giúp thị trường vận hành minh bạch, lành mạnh và có trách nhiệm hơn.

Kết luận

Bãi bỏ điều kiện kinh doanh, điều kiện hành nghề dịch vụ kế toán là bước đi phù hợp với tinh thần cải cách, mở rộng quyền tự do kinh doanh và giảm chi phí tuân thủ cho xã hội. Tuy nhiên, mở cửa thị trường không đồng nghĩa với buông lỏng chất lượng. Khi cơ chế tiền kiểm được thu hẹp, yêu cầu về chuẩn nghề nghiệp, đạo đức, minh bạch thông tin và trách nhiệm của người cung cấp dịch vụ càng trở nên cần thiết.

Trong bối cảnh đó, VICA cần có một đề án để chủ động chuyển đổi vai trò của mình. Đề án không nhằm khôi phục cơ chế cấp phép, không tạo thêm điều kiện hành nghề, mà hướng tới xây dựng một chương trình chuẩn nghề nghiệp dịch vụ kế toán tự nguyện, minh bạch, phù hợp pháp luật và có giá trị tham khảo cho thị trường.

Đây là cách để VICA hỗ trợ người làm nghề nâng cao năng lực, giúp khách hàng có thêm thông tin lựa chọn dịch vụ, đồng thời góp phần bảo vệ tính trung thực, tin cậy của thông tin kế toán trong nền kinh tế. Khi thị trường dịch vụ kế toán được mở rộng, niềm tin không thể chỉ dựa vào số lượng nhà cung cấp, mà phải được xây dựng từ chuẩn mực, đạo đức và trách nhiệm nghề nghiệp. Đó chính là vai trò mà VICA cần chủ động đảm nhận bằng một đề án thiết thực, đúng vai và phù hợp với bối cảnh mới.