Từ di sản Hồ Chí Minh ở Huế đến khát vọng chấn hưng văn hoá Việt Nam

Đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, Huế chính là vùng đất không chỉ lưu giữ những chặng đường lịch sử gắn với tuổi thơ mà còn lưu giữ cả sự hình thành nhân cách của vị lãnh tụ dân tộc. Mảnh đất Cố đô không chỉ là nơi Người từng sống, học tập và chứng kiến những biến động đầu thế kỷ XX, mà còn là không gian hun đúc nên một phần rất quan trọng trong tư tưởng, nhân cách và khát vọng cứu nước của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh sau này.

Nhân kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhìn lại hệ thống di tích và không gian ký ức về Người ở Huế hôm nay không chỉ là câu chuyện tri ân lịch sử. Quan trọng hơn, đó còn là dịp để suy ngẫm sâu hơn về con đường phát triển văn hóa Việt Nam trong bối cảnh mới, khi văn hóa đang được đặt trở lại vị trí trung tâm của chiến lược phát triển quốc gia thông qua những định hướng lớn của Đảng và Nhà nước, đặc biệt là tinh thần của Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa và con người Việt Nam trong giai đoạn mới, cùng Nghị quyết 28 của Quốc hội về các cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển văn hóa.

Điều đáng chú ý là, nếu đọc kỹ những định hướng lớn ấy, người ta sẽ thấy ở đó thấp thoáng tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa, một nền văn hóa không đứng ngoài sự phát triển, mà phải trở thành “động lực nội sinh”, thành sức mạnh tinh thần, sức mạnh mềm và nền tảng của quốc gia.

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi.” Nhưng trong một thời gian khá dài, trên thực tế, văn hóa đôi khi vẫn bị nhìn nhận như lĩnh vực “đi sau”, như phần mềm của phát triển kinh tế. Chỉ đến khi đất nước bước vào giai đoạn cạnh tranh toàn diện bằng bản sắc, sáng tạo và sức mạnh mềm, người ta mới nhận ra rằng: quốc gia nào đánh mất văn hóa sẽ đánh mất căn tính và cả tương lai phát triển bền vững.

Chính vì vậy, Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị mang ý nghĩa như một bước chuyển lớn trong tư duy phát triển. Lần đầu tiên, văn hóa không chỉ được nhấn mạnh như nền tảng tinh thần mà còn được xác định là nguồn lực phát triển trực tiếp, là động lực nội sinh của tăng trưởng, của hội nhập và của sức mạnh quốc gia. Đây là một bước tiến rất gần với tư tưởng Hồ Chí Minh, người luôn nhìn văn hóa như sức mạnh kiến tạo con người và kiến tạo dân tộc.

Nghị quyết 28 của Quốc hội cũng mở ra một không gian chính sách mới cho văn hóa, với hàng loạt định hướng quan trọng về đầu tư cho thiết chế văn hóa, phát triển công nghiệp văn hóa, chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản, thúc đẩy xã hội hóa, tăng quyền chủ động cho địa phương và từng bước tháo gỡ những điểm nghẽn tồn tại lâu nay trong quản lý văn hóa. Đây không chỉ là những điều chỉnh kỹ thuật về chính sách, mà là dấu hiệu cho thấy văn hóa đang thực sự bước vào trung tâm của chiến lược phát triển quốc gia.

Trong bối cảnh ấy, nhìn về cố đô Huế, nơi lưu giữ một hệ thống di tích đặc biệt gắn với thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh, chúng ta sẽ thấy rõ hơn giá trị của việc bảo tồn di sản trong thời đại mới.

Từ ngôi nhà 112 Mai Thúc Loan, nơi chứng kiến tuổi thơ nhiều biến động của Nguyễn Sinh Cung; Nhà lưu niệm Bác Hồ ở Dương Nỗ; Đình làng Dương Nỗ; Am Bà; Bến Đá; Trường Quốc Học Huế; cho đến địa điểm Tòa Khâm sứ Trung Kỳ hay Trường Tiểu học Pháp – Việt Đông Ba… tất cả hợp thành một hệ thống ký ức lịch sử đặc biệt, phản ánh quá trình hình thành tư tưởng yêu nước của Người.

Điều quan trọng là, những di tích ấy không chỉ mang giá trị lưu niệm đơn thuần. Chúng là “di sản sống” của tư tưởng Hồ Chí Minh. Ở đó có câu chuyện về giáo dục, về tinh thần tự học, về ý thức dân tộc, về sự thức tỉnh của một thanh niên Việt Nam trước cảnh nước mất nhà tan. Nếu chỉ bảo tồn bằng cách giữ lại vài ngôi nhà, vài hiện vật hay dựng bia tưởng niệm thì chưa đủ. Điều cần hơn là phải làm cho các di tích ấy tiếp tục “sống và trò chuyện” với xã hội đương đại.

Đây chính là điểm gặp nhau giữa tư tưởng Hồ Chí Minh và định hướng mới của Nghị quyết 80: di sản không phải là quá khứ bất động, mà phải trở thành nguồn lực phát triển hiện tại.

Thực tế thời gian qua, Huế đã có nhiều nỗ lực đáng ghi nhận trong việc tu bổ, tôn tạo hệ thống di tích liên quan đến Chủ tịch Hồ Chí Minh; đồng thời kết hợp giáo dục truyền thống, hoạt động ngoại khóa, tham quan trải nghiệm cho học sinh, sinh viên và du khách.  Nhưng trong bối cảnh chuyển đổi số và kinh tế sáng tạo hiện nay, yêu cầu đặt ra đã khác trước rất nhiều.

Ngày nay, một bảo tàng không còn chỉ là nơi “trưng bày hiện vật”. Một di tích cũng không còn chỉ là nơi để “tham quan”. Người trẻ muốn được trải nghiệm, tương tác và khám phá. Họ muốn nhìn thấy lịch sử bằng công nghệ số, bằng không gian thực tế ảo, bằng những câu chuyện kể hấp dẫn, bằng âm thanh, ánh sáng và cảm xúc. Điều này đòi hỏi ngành văn hóa phải thay đổi mạnh mẽ về tư duy.

Những đề xuất như số hóa hiện vật, mô phỏng 3D, xây dựng không gian tương tác số hay kết nối hệ thống di tích Hồ Chí Minh với các tour di sản Cố đô Huế mà ngành Văn hoá Huế đã và đang đặt ra, rất phù hợp với tinh thần mới của Nghị quyết 80 và Nghị quyết 28. Đó chính là con đường để di sản bước vào đời sống đương đại bằng một hình thức mới, hấp dẫn hơn và có sức lan tỏa rộng hơn.

Trong bối cảnh Huế đã trở thành thành phố trực thuộc Trung ương từ ngày 1/1/2025, câu chuyện bảo tồn di sản Hồ Chí Minh càng mang ý nghĩa chiến lược. Bởi Huế đang hướng đến mô hình “đô thị di sản, văn hóa, sinh thái, cảnh quan và thân thiện môi trường”, nơi văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là lợi thế cạnh tranh cốt lõi.

Một đô thị di sản không thể phát triển bằng tư duy bê tông hóa hay chạy theo những giá trị ngắn hạn. Huế chỉ có thể đi xa nếu biết biến chiều sâu văn hóa thành sức mạnh phát triển. Và trong kho tàng di sản ấy, hệ thống di tích Hồ Chí Minh chính là một trong những lớp trầm tích tinh thần quý giá nhất.

Điều đáng suy nghĩ là hiện nay, nhiều địa phương vẫn đang loay hoay giữa bảo tồn và phát triển. Không ít nơi xem di sản như lực cản của đô thị hóa. Có nơi bảo tồn theo kiểu “đóng băng”, thiếu sức sống. Có nơi lại khai thác du lịch quá mức, làm mất đi giá trị nguyên gốc. Những mâu thuẫn ấy cho thấy chúng ta vẫn chưa thật sự hiểu đúng tinh thần phát triển văn hóa mà Hồ Chí Minh từng đặt nền móng.

Bác Hồ chưa bao giờ nhìn văn hóa như thứ để trưng bày. Với Người, văn hóa phải gắn với con người, với đời sống và với tương lai dân tộc. Chính vì vậy, tinh thần của Nghị quyết 80 hôm nay không chỉ là phát triển văn hóa theo nghĩa thông thường, mà là xây dựng con người Việt Nam trong thời đại mới, là những con người có bản lĩnh văn hóa, có năng lực sáng tạo và có khả năng hội nhập mà không đánh mất căn tính dân tộc.

Ở góc độ ấy, việc bảo tồn hệ thống di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Huế không chỉ là trách nhiệm của ngành văn hóa hay của riêng Huế. Đó là một phần của chiến lược gìn giữ căn cước tinh thần Việt Nam trong thời đại toàn cầu hóa.

Kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, do đó, không nên chỉ dừng ở các hoạt động tưởng niệm hay những khẩu hiệu quen thuộc. Điều quan trọng hơn là phải tiếp tục suy nghĩ về cách biến tư tưởng văn hóa của Người thành động lực phát triển mới cho đất nước.

Từ Huế, nơi từng góp phần hình thành nên nhân cách Hồ Chí Minh, hôm nay có thể nhìn thấy rõ một thông điệp lớn: muốn phát triển bền vững, Việt Nam không thể chỉ dựa vào tăng trưởng kinh tế hay hạ tầng vật chất. Sức mạnh thật sự của quốc gia nằm ở chiều sâu văn hóa, ở bản lĩnh con người và ở khả năng chuyển hóa di sản thành nguồn lực sáng tạo cho tương lai.

Đó cũng chính là con đường mà Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị và Nghị quyết 28 của Quốc hội đang hướng tới.

Và ở một ý nghĩa sâu xa nào đó, đó cũng là cách thiết thực nhất để tưởng nhớ Chủ tịch Hồ Chí Minh, người đã dành cả cuộc đời để tìm con đường phát triển cho dân tộc Việt Nam bằng trí tuệ, văn hóa và khát vọng độc lập, tự cường.