Tái định hình con đường phát triển của Huế trong kỷ nguyên mới

Trong hành trình phát triển của mỗi đô thị, có những dự án không chỉ mang ý nghĩa đầu tư hạ tầng hay nâng cấp công nghệ, mà còn là những phép thử về tư duy, nơi một thành phố tự soi chiếu lại mình để trả lời câu hỏi: “Ta là ai, và sẽ đi về đâu?”. Báo cáo giữa kỳ của Dự án hỗ trợ Xây dựng Thành phố Du lịch và Văn hóa Thông minh Huế, trong ý nghĩa đó, không đơn thuần là một bản tổng kết tiến độ, mà là một tấm gương phản chiếu cách chúng ta đang hình dung tương lai của Huế.

Trước hết, cần ghi nhận rằng dự án đã được xây dựng một cách bài bản, có cấu trúc rõ ràng và thể hiện nỗ lực nghiêm túc của các bên tham gia. Từ việc xác lập mục tiêu, tổ chức tư vấn, triển khai các hợp phần cho đến kế hoạch đấu thầu, đào tạo và vận hành, tất cả đều cho thấy một tiến trình được thiết kế có tính hệ thống. Đặc biệt, việc đặt dự án trong khuôn khổ hợp tác ODA giữa KOICA và thành phố Huế đã mở ra cơ hội tiếp cận những kinh nghiệm quốc tế, nhất là trong lĩnh vực đô thị thông minh.

Tuy nhiên, điều đáng nói hơn cả không nằm ở cấu trúc dự án, mà ở lựa chọn nền tảng phát triển. Trong khi nhiều địa phương tiếp cận đô thị thông minh từ góc độ công nghệ, quản trị hay hạ tầng kỹ thuật, thì dự án này đã xác định văn hóa và du lịch là trục phát triển. Đây không chỉ là một lựa chọn hợp lý, mà còn là một lựa chọn mang tính bản chất.

Huế không phải là một đô thị công nghiệp. Huế cũng không phải là một trung tâm logistics hay tài chính. Huế là một đô thị di sản, nơi tích tụ chiều sâu lịch sử, cảnh quan, ký ức và những hệ giá trị văn hóa đặc sắc. Vì vậy, nếu tách rời yếu tố văn hóa khỏi chiến lược phát triển, Huế sẽ đánh mất chính lợi thế cạnh tranh cốt lõi của mình. Chính vì thế, việc dự án lựa chọn tên gọi “Thành phố Du lịch và Văn hóa Thông minh Huế” không chỉ mang tính định danh, mà còn hàm chứa một định hướng phát triển đúng đắn: công nghệ phải phục vụ văn hóa, chứ không thể thay thế văn hóa.

Nhưng ở đây cũng bắt đầu xuất hiện một câu hỏi lớn. Liệu việc “đặt văn hóa làm trục” đã được hiểu và triển khai đến tận cùng chiều sâu của nó hay chưa?

Bởi nếu chỉ dừng lại ở việc số hóa thông tin du lịch, nâng cấp tiện ích cho du khách hay bổ sung các hạ tầng kỹ thuật thông minh, thì “thông minh” vẫn chỉ là một lớp vỏ bên ngoài. Điều Huế cần không phải là một đô thị thông minh theo nghĩa kỹ thuật, mà là một đô thị có khả năng làm cho di sản “sống”, làm cho văn hóa “hiện hữu” trong trải nghiệm của con người, và làm cho những giá trị vô hình trở thành nguồn lực hữu hình cho phát triển.

Nói cách khác, câu hỏi không phải là “Huế có bao nhiêu ứng dụng thông minh”, mà là “Huế đã làm cho di sản của mình trở nên có ý nghĩa hơn trong đời sống hiện đại hay chưa”.

Đặt trong bối cảnh năm 2026, câu hỏi này càng trở nên cấp thiết. Bởi Huế hôm nay không còn là Huế của thời điểm khởi động dự án. Thành phố đã trở thành đô thị trực thuộc Trung ương, với một tầm nhìn phát triển mới: đô thị di sản, văn hóa, sinh thái, cảnh quan và thông minh. Trong mô hình đó, văn hóa không chỉ là đối tượng bảo tồn hay công cụ quảng bá, mà phải thực sự trở thành nền tảng tinh thần và động lực nội sinh của phát triển.

Chính vì vậy, nếu trước đây dự án có thể được đánh giá chủ yếu dưới góc độ tiến độ và kỹ thuật, thì hiện nay cần phải được nhìn nhận bằng một hệ tiêu chí cao hơn: dự án có đang góp phần định hình mô hình phát triển mới của Huế hay không?

Xét ở phương diện này, báo cáo giữa kỳ của dự án cho thấy một số điểm tích cực đáng ghi nhận. Dự án đã xác lập được tầm nhìn dài hạn, với các giai đoạn từ ngắn hạn đến trung hạn và dài hạn; đã xác định được không gian trọng điểm, đặc biệt là khu vực trung tâm, sông Hương và cồn Dã Viên; đồng thời đã triển khai các hợp phần cụ thể như nền tảng du lịch thông minh, cơ sở dữ liệu văn hóa – du lịch, không gian văn hóa phức hợp và tuyến phố thông minh.

Nhưng cũng chính ở đây, hình như một khoảng trống bắt đầu lộ ra.

Báo cáo trả lời khá đầy đủ các câu hỏi “làm gì”, “ở đâu”, “khi nào”, nhưng lại chưa thật sự thuyết phục ở câu hỏi “để làm gì” ở tầm phát triển đô thị.

Mục tiêu đưa Huế trở thành một cứ điểm du lịch của miền Trung là đúng, nhưng chưa đủ. Huế không thể chỉ là một điểm đến. Huế cần trở thành một trung tâm văn hóa đặc sắc của cả nước, một hạt nhân của kinh tế di sản và công nghiệp văn hóa, một đô thị có khả năng tích hợp giữa bảo tồn và đổi mới sáng tạo.

Điều này đòi hỏi một sự chuyển dịch về tư duy: từ “phát triển du lịch thông minh” sang “kiến tạo đô thị di sản thông minh”.

Trong cách tiếp cận thứ nhất, công nghệ đóng vai trò trung tâm, còn văn hóa là nội dung. Trong cách tiếp cận thứ hai, văn hóa trở thành nền tảng, còn công nghệ chỉ là công cụ. Hai cách tiếp cận này tuy gần nhau, nhưng dẫn đến những hệ quả hoàn toàn khác nhau trong thiết kế chính sách, lựa chọn đầu tư và tổ chức không gian.

Lấy ví dụ từ hợp phần cơ sở dữ liệu văn hóa – du lịch. Đây là một hướng đi đúng và rất quan trọng. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở việc xây dựng một hệ thống lưu trữ và tra cứu thông tin, thì giá trị của nó sẽ rất hạn chế. Với Huế, dữ liệu văn hóa phải được nhìn như một hạ tầng chiến lược, nơi kết nối bảo tồn, giáo dục, du lịch, sáng tạo và công nghiệp văn hóa.

Một cơ sở dữ liệu đúng nghĩa không chỉ giúp tra cứu thông tin, mà còn phải trở thành nguồn nguyên liệu cho các sản phẩm số, các trải nghiệm thực tế ảo, các chương trình giáo dục di sản, các hoạt động trưng bày và cả các ngành công nghiệp sáng tạo trong tương lai.

Nếu không đặt trong một kiến trúc như vậy, thì cơ sở dữ liệu dù hoàn chỉnh về mặt kỹ thuật vẫn có thể trở thành một “kho lưu trữ” hơn là một “hệ sinh thái giá trị”.

Tương tự, hợp phần không gian văn hóa phức hợp tại cồn Dã Viên cũng đặt ra một vấn đề mang tính bản chất. Một công trình kiến trúc, dù đẹp đến đâu, cũng không thể tự nó tạo ra giá trị văn hóa. Giá trị ấy chỉ xuất hiện khi không gian được “lấp đầy” bằng nội dung, bằng hoạt động, bằng đời sống. Hơn nữa, tại cồn Dã Viên đã từng tồn tại một khu vườn hoàng gia nổi tiếng của vua Tự Đức gắn với tên gọi Dữ Dã Viên.

Cồn Dã Viên có thể trở thành một điểm nhấn quan trọng của Huế, nhưng chỉ khi nó được định vị rõ ràng: là nơi diễn giải văn hóa, là không gian sáng tạo, là điểm kết nối sinh thái hay là một trung tâm của kinh tế đêm. Nếu thiếu một mô hình vận hành rõ ràng, nguy cơ “đẹp nhưng vắng”, “mới nhưng nhạt” là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Điều này càng đúng với Huế, một đô thị mà mỗi không gian đều phải “có hồn”. Ở Huế, một công trình không thể chỉ đúng về kỹ thuật, mà còn phải đúng về cảm xúc, về ký ức và về mối quan hệ với cảnh quan.

Cũng như vậy, hợp phần tuyến phố thông minh ven sông Hương cho thấy rõ một bài học quan trọng: không thể sao chép mô hình “smart city” từ nơi khác. Huế có điều kiện tự nhiên rất đặc thù, mưa bão, ngập lụt, độ ẩm cao, và có yêu cầu rất khắt khe về bảo vệ cảnh quan di sản.

Một hệ thống chiếu sáng, nếu không được thiết kế tinh tế, có thể phá vỡ toàn bộ không gian trầm mặc của sông Hương. Một hệ thống thiết bị, nếu không được cân nhắc kỹ, có thể trở thành yếu tố xâm lấn thị giác.

Vì vậy, “thông minh” trong bối cảnh Huế không phải là nhiều thiết bị hơn, mà là phù hợp hơn, tinh tế hơn và hài hòa hơn.

Ở một cấp độ sâu hơn, vấn đề cốt lõi của dự án không nằm ở công nghệ hay hạ tầng, mà ở con người và thể chế. Một đô thị thông minh không thể vận hành nếu thiếu đội ngũ có năng lực liên ngành: hiểu văn hóa, nắm công nghệ, biết quản trị dữ liệu, có khả năng thiết kế sản phẩm và vận hành hệ sinh thái.

Nếu không đầu tư đúng mức cho đào tạo và chuyển giao tri thức, thì những gì dự án tạo ra có thể dừng lại ở “sản phẩm”, mà chưa trở thành “năng lực”.

Từ tất cả những phân tích trên, có thể thấy rằng dự án đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng. Một con đường là tiếp tục triển khai theo logic hiện tại, hoàn thành các hợp phần, đạt các chỉ tiêu kỹ thuật và kết thúc dự án đúng tiến độ. Con đường còn lại là nâng tầm dự án, biến nó thành một hạt nhân của quá trình định hình mô hình đô thị di sản thông minh của Huế.

Con đường thứ hai khó hơn, đòi hỏi nhiều hơn, nhưng cũng chính là con đường duy nhất có thể tạo ra giá trị lâu dài.

Bởi Huế không cần thêm những công trình đơn lẻ. Huế cần một cách làm mới, nơi văn hóa không chỉ được bảo tồn, mà được kích hoạt; nơi công nghệ không chỉ phục vụ tiện ích, mà làm sâu sắc thêm trải nghiệm; và nơi mỗi dự án không chỉ hoàn thành, mà để lại một di sản mới cho tương lai.

Nếu làm được điều đó, dự án KOICA sẽ không chỉ là một dự án ODA thành công. Nó sẽ trở thành một bước ngoặt, nơi Huế thực sự chuyển mình từ một đô thị giàu di sản sang một đô thị biết biến di sản thành sức mạnh phát triển.

Và khi ấy, “thông minh” sẽ không còn là một khái niệm kỹ thuật, mà trở thành một phẩm chất văn hóa của chính thành phố này.