Nguyễn Hữu Châu Phan: Người lưu giữ Ký ức Huế

Ông sinh năm 1937, thuộc về một thế hệ trí thức Huế trưởng thành trong những biến động lớn của lịch sử đất nước. Ông là con trai của Nguyễn Hữu Đính (1907 – 1995), một nhà lâm học nổi tiếng, người từng để lại nhiều công trình nghiên cứu có giá trị về lâm nghiệp và phát triển tài nguyên. Nhưng có lẽ, điều quý giá nhất mà người cha để lại cho ông không chỉ là một gia sản tri thức, mà là một nếp nhà: tôn trọng sách vở, tôn trọng sự thật và giữ gìn phẩm giá của chữ nghĩa.

Một đời gắn với sách

Cuộc đời Nguyễn Hữu Châu Phan, nhìn bề ngoài, có thể chia thành nhiều chặng: giảng dạy, làm thư viện, phụ trách in ấn, nghiên cứu. Nhưng thực chất, đó chỉ là những biến thể khác nhau của một sợi chỉ đỏ xuyên suốt: gắn bó với tri thức và tư liệu.

Ông tốt nghiệp Đại học Sư phạm Huế ngành Sử vào đầu thập niên 1960, từng giảng dạy, từng làm công tác thư viện, rồi điều hành một cơ sở in ấn. Mỗi vị trí đều đưa ông đến gần hơn với văn bản, với tư liệu, với công việc thầm lặng phía sau một cuốn sách. Nếu giảng đường là nơi truyền đạt tri thức, thì thư viện là nơi gìn giữ nó; còn nhà in là nơi tri thức được trao hình hài cụ thể. Ông đã đi qua cả ba không gian ấy.

Sau khi nghỉ hưu, thay vì chọn một đời sống an nhàn, ông bắt đầu một hành trình mới, ông làm chủ biên tập san Nghiên cứu Huế. Và từ đó, một “tòa soạn” gần như chỉ có một người hình thành tại căn nhà nhỏ ở số 18 Nguyễn Huệ, thành phố Huế.

Người ta từng gọi Nghiên cứu Huế là “tạp chí một người”. Bởi từ khâu mời bài, đọc bản thảo, biên tập, đối chiếu tư liệu, trình bày, chế bản, đến in ấn và phát hành, hầu hết đều do ông trực tiếp thực hiện, với sự hỗ trợ âm thầm của người bạn đời. Ở tuổi mà nhiều người đã chọn nghỉ ngơi, ông lại bước vào một công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ và tập trung cao độ đến từng dấu chấm, dấu phẩy.

Không chấp nhận “chất lượng thường thường”

Điều khiến tôi kính trọng nhất ở Nguyễn Hữu Châu Phan không chỉ là sức lao động, mà là chuẩn mực nghề nghiệp.

Ông từng chia sẻ một quan điểm rất thẳng thắn, làm nghiên cứu trước hết phải “không nói sai” và hơn thế, phải “dám nói đúng”. Nghe thì giản dị nhưng đó là một nguyên tắc rất khó giữ, nhất là khi viết về một vùng đất có bề dày lịch sử phức tạp như Huế.

Huế không chỉ là kinh đô cũ, không chỉ là quần thể di sản thế giới, không chỉ là lễ hội và nhã nhạc. Huế là lớp lớp trầm tích văn hóa, nơi mỗi sự kiện, mỗi nhân vật, mỗi di tích đều có nhiều góc nhìn. Nghiên cứu Huế vì thế không thể hời hợt. Không thể dựa vào truyền miệng. Không thể dễ dãi với nguồn tư liệu.

Nguyễn Hữu Châu Phan không chấp nhận “chất lượng thường thường”. Ông sẵn sàng từ chối những bản thảo chưa đạt, dù người viết là ai. Ông đọc kỹ, đối chiếu, tra cứu lại trong thư phòng của mình – nơi có hơn mười nghìn cuốn sách, phần lớn do thân phụ ông để lại và do chính ông dày công sưu tập. Đó là một kho tư liệu sống, một nền tảng để ông giữ vững tiêu chuẩn học thuật.

Trong bối cảnh thông tin ngày nay lan truyền với tốc độ chóng mặt, thái độ “chậm mà chắc” ấy càng trở nên đáng quý. Nó nhắc chúng ta rằng, ký ức một vùng đất không thể được xây dựng bằng những mảnh ghép vội vàng.

Nghiên cứu Huế – một công trình của sự bền bỉ

Tập đầu tiên của Nghiên cứu Huế ra đời năm 1999. Từ đó đến nay, bộ sách đã đi qua 9 tập, mỗi tập dày hàng trăm trang, quy tụ nhiều tác giả trong và ngoài nước.

Điều đáng nói là, Nghiên cứu Huế không chỉ bàn về cung đình hay triều Nguyễn. Nó mở rộng ra nhiều lĩnh vực: lịch sử, văn hóa dân gian, ngôn ngữ, kiến trúc, môi trường, ký ức đô thị… Có những bài khảo cứu dài gần cả trăm trang; có những mảnh ghi chép nhỏ bé nhưng quý giá về cây cối, trường học, nếp sống.

Tôi đặc biệt thích chuyên mục “Góp nhặt cát đá” mà ông duy trì qua nhiều tập. Cái tên nghe mộc mạc nhưng chứa đựng một triết lý sâu sắc: ký ức văn hóa không chỉ nằm ở những đại tự sự mà còn ở những điều nhỏ bé, đời thường. Gom từng hạt cát, từng viên đá, lâu dần sẽ thành nền móng.

Logo con dơi trên bìa sách, do họa sĩ Bửu Chỉ thiết kế cũng mang một thông điệp thú vị, con dơi có khả năng nhìn trong bóng tối, nhìn ra những điểm khuất. Nghiên cứu, theo ông, cũng phải như thế, dám đi vào những vùng còn mờ nhạt, dám soi sáng những góc khuất của lịch sử.

Ở một mức độ nào đó, Nghiên cứu Huế là sự tiếp nối tinh thần của B.A.V.H – Tập san Hội Đô Thành Hiếu Cổ đầu thế kỷ XX. Nhưng nếu B.A.V.H ra đời trong bối cảnh thuộc địa với sự tham gia của nhiều học giả Pháp và Việt thì Nghiên cứu Huế là một nỗ lực tự thân của trí thức Huế trong bối cảnh mới – độc lập, tự chủ và kiên trì.

Tập 10 – sự dồn nén của một đời người

Sau 9 tập đã xuất bản, Tập 10 có thể xem là cột mốc đặc biệt.

Đây là tập dày nhất, khoảng 1.500 trang với sự tham gia của trên 60 tác giả, hơn 80 bài viết. Để chọn ra chừng ấy nội dung, ông đã phải đọc và biên tập hơn 3.000 trang bản thảo.

Ông từng tâm sự, ở tuổi gần 90, trí nhớ không còn như trước, sức khỏe cũng không cho phép làm việc liên tục. Nhưng ông vẫn cố gắng hoàn thành Tập 10 như một sự tổng kết, một lời bàn giao.

Có lẽ đây là tập sách cuối cùng do chính ông chủ biên. Và vì thế, ông dồn vào đó toàn bộ tâm huyết của một đời nghiên cứu. Không chỉ là tập dày nhất về số trang mà còn là tập đầy đặn nhất về tinh thần, một công trình ông muốn hoàn thiện đến mức viên mãn nhất có thể.

Ở đó, tôi thấy không chỉ là một ấn phẩm học thuật, mà là một di cảo tinh thần. Một cách nói khác, đó là ký ức Huế được ông chưng cất qua lăng kính của gần một thế kỷ sống.

Người giữ ký ức trong thời đại biến động

Huế hôm nay đang chuyển mình mạnh mẽ. Từ một tỉnh lỵ, Huế đã trở thành thành phố trực thuộc Trung ương. Chúng ta nói nhiều đến phát triển kinh tế, đến hạ tầng, đến du lịch, đến công nghiệp văn hóa. Nhưng phát triển bền vững không thể tách rời nền tảng tri thức.

Muốn xây dựng “kinh tế di sản”, trước hết phải hiểu di sản. Muốn quảng bá văn hóa Huế ra thế giới, trước hết phải có những công trình nghiên cứu đủ sâu và đủ tin cậy.

Trong bức tranh ấy, Nguyễn Hữu Châu Phan là một điểm tựa. Ông không tham gia hoạch định chính sách, không điều hành dự án lớn nhưng ông làm một việc nền tảng: giữ cho ký ức Huế không bị phai nhạt, không bị sai lệch.

Ông nhắc chúng ta rằng, ký ức không phải là hoài niệm đơn thuần. Ký ức là dữ liệu của tương lai. Một đô thị muốn đi xa phải hiểu mình đến từ đâu. Và hiểu đúng.

Một nhân cách Huế

Có người hỏi tôi, điều gì làm nên “chất Huế” trong những trí thức như Nguyễn Hữu Châu Phan?

Tôi nghĩ đó là sự điềm đạm, cẩn trọng và trung thành với chuẩn mực. Huế nhẹ nhàng, sâu lắng. Và người trí thức Huế, ở mức độ lý tưởng, cũng vậy.

Ông không tự nhận mình là “nhà Huế học” theo nghĩa phô trương. Nhưng qua bộ Nghiên cứu Huế, ông đã góp phần định hình một không gian học thuật cho Huế đương đại. Một không gian mà ở đó, người ta có thể tranh luận, có thể bổ sung, có thể phản biện nhưng trên nền tảng tôn trọng tư liệu và sự thật.

Ở tuổi xế chiều, ông vẫn lặng lẽ trong căn phòng đầy sách, tiếp tục đọc, tiếp tục ghi chú. Hình ảnh ấy, với tôi, là một biểu tượng đẹp của văn hóa Huế: không phô trương, nhưng bền bỉ; không ồn ào, nhưng sâu sắc.

Khi viết những dòng này, tôi nghĩ đến một điều giản dị, mỗi vùng đất cần những người lưu giữ ký ức. Không chỉ để nhớ, mà để làm nền cho bước đi tiếp theo.

Huế may mắn có Nguyễn Hữu Châu Phan. Và thế hệ chúng ta, nếu biết trân trọng và tiếp nối, sẽ không để ký ức ấy dừng lại ở Tập 10.

Bởi ký ức Huế không khép lại. Nó chỉ chuyển từ tay người lưu giữ này sang người lưu giữ khác.

Và trong hành trình ấy, tên ông sẽ luôn được nhắc đến như một người đã bền bỉ giữ lửa cho ký ức của một vùng đất.