GS.TS Thái Kim Lan: Có một “Huế ở giữa”

Sinh ra từ lòng Huế, lớn lên trong không khí gia phong của một gia đình trí thức, bà mang theo mình cái “cốt cách Huế” rất riêng: nhẹ nhàng mà sâu thẳm, tinh tế mà bền bỉ. Khi rời quê hương sang Đức vào những năm tháng chiến tranh còn chia cắt, đó không phải là một cuộc ly hương theo nghĩa đoạn tuyệt. Huế vẫn đi cùng bà, trong ký ức, trong tư duy triết học, trong cách bà đối thoại với thế giới bằng một tâm thế rất Đông phương.

Hơn ba mươi năm đứng trên bục giảng Đại học Munich, GS.TS Thái Kim Lan không chỉ truyền dạy triết học, mà còn lặng lẽ kể cho sinh viên châu Âu nghe về một nền văn hóa phương Đông giàu chiều sâu. Những hoạt động giới thiệu nghệ thuật truyền thống Việt Nam, những công trình nghiên cứu, những bản dịch… tất cả đều là những con đường nhỏ dẫn về một điểm chung: làm sao để văn hóa Việt Nam, và Huế nói riêng, được hiểu, được tôn trọng trong không gian học thuật quốc tế.

Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, bà đã là một học giả thành danh ở châu Âu. Điều làm nên chân dung Thái Kim Lan, rất Huế, rất đặc biệt, chính là quyết định trở về.

Dưới chân chùa Thiên Mụ, ở vùng đất Kim Long cổ kính, Lan Viên Cố Tích – Bảo tàng gốm cổ sông Hương hiện ra như một giấc mơ đã thành hình.

Đó không phải là một bảo tàng theo nghĩa quen thuộc với những tủ kính và bảng chú thích khô khan. Đó là một không gian sống. Một khu vườn. Một ngôi nhà. Một nơi mà lịch sử không nằm yên mà thì thầm bằng giọng Huế.

Gần năm nghìn hiện vật gốm, có những món niên đại hai, ba nghìn năm, được bà nâng niu như nâng niu những mảnh ký ức của dòng sông. Những món đồ từng nằm dưới lòng Hương Giang qua bao biến thiên lịch sử, nay trở về với đất, với ánh sáng, với con người.

Với bà, làm bảo tàng này như dựng nên một “trường tiểu học về lịch sử và văn hóa Việt Nam”. Điều giản dị ấy lại chứa đựng một triết lý rất lớn: di sản không phải để trưng bày, mà để giáo dục; không phải để chiêm ngưỡng, mà để đối thoại.

Ở Lan Viên Cố Tích, người ta không chỉ xem gốm. Người ta ngồi xuống. Uống trà. Nghe kể chuyện. Cảm nhận một Huế trầm lắng trong tiếng chuông Thiên Mụ, trong bóng cây Kim Long, trong dòng Hương lặng lẽ chảy miên man từ muôn thuở.

Đó là một Huế của chiều sâu.

Nhưng hành trình trở về của Thái Kim Lan không dừng lại ở đó.

Bên cạnh không gian văn hóa ở Kim Long, bà còn mở ra một địa chỉ thứ hai: Điểm Hẹn Liên Văn Hóa tại số 94 – 96 - 98 Bạch Đằng, trong lòng phố cổ Gia Hội, ngay sát Quốc tự Diệu Đế.

Nếu Lan Viên Cố Tích là một nốt trầm, thì Điểm Hẹn Liên Văn Hóa là một nhịp đối thoại.

Nằm bên bờ sông Đông Ba, trong khu vực từng là trung tâm sinh hoạt đô thị sôi động của Huế, không gian ấy trở thành nơi gặp gỡ của các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ, trí thức, sinh viên, và cả những người yêu Huế từ khắp nơi trên thế giới.

Ở đó, bà chủ trì tổ chức những cuộc tọa đàm về văn hóa Huế, những hội thảo khoa học, những cuộc trưng bày, triển lãm chuyên đề. Những câu chuyện về mối quan hệ giữa Huế với trong nước và quốc tế được mở ra trong một không khí thân mật, học thuật mà không xa cách.

Có thể nói, Điểm Hẹn Liên Văn Hóa là một thiết chế văn hóa theo đúng nghĩa hiện đại, nơi tri thức được chia sẻ, nơi các ý tưởng gặp nhau, nơi cộng đồng được hình thành từ đối thoại.

Nếu nhìn trong bối cảnh Huế đang hướng đến mô hình đô thị di sản và thành phố sáng tạo, thì những không gian như thế mang một ý nghĩa đặc biệt. Bởi đó không chỉ là nơi bảo tồn quá khứ, mà là nơi sản sinh ra những giá trị mới.

Và điều đáng quý là tất cả đều bắt đầu từ tâm nguyện của một người phụ nữ.

Ở GS.TS Thái Kim Lan có một sự kết hợp rất lạ mà rất Huế: một học giả triết học châu Âu với một tâm hồn đậm chất Á Đông; một trí tuệ sắc sảo với một trái tim dịu dàng.

Bà có thể nói về Heidegger, về hiện sinh, về mỹ học với phong thái của một giáo sư đại học phương Tây. Nhưng cũng chính bà, trong khu vườn Kim Long, lại lặng lẽ cúi xuống nhặt một mảnh gốm, lau sạch lớp đất, và nâng niu như một kỷ vật.

Trong thời đại mà người ta nói nhiều đến kinh tế di sản, đến công nghiệp văn hóa, thì những gì bà làm có lẽ là một mô hình rất Huế: làm văn hóa bằng chiều sâu, bằng sự tinh tế, bằng đối thoại, bằng giáo dục.

Huế hôm nay đang đứng trước một vận hội mới. Con đường trở thành một đô thị di sản trực thuộc Trung ương không chỉ là câu chuyện của hạ tầng hay kinh tế, mà trước hết là câu chuyện của con người, những con người biết sống với di sản, làm cho di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại.

Trong hành trình ấy, GS.TS Thái Kim Lan chính là một “Di sản sống” của văn hóa Huế.

Bởi di sản, suy cho cùng, không nằm trong hiện vật, mà nằm trong cách con người đối xử với hiện vật; không nằm trong công trình, mà nằm trong cách con người tạo ra không gian văn hóa; không nằm trong quá khứ, mà nằm trong khả năng làm cho quá khứ trở thành một phần của hiện tại.

Bà đã làm điều đó bằng cả cuộc đời mình.

Có những buổi chiều ở Kim Long, khi nắng rơi rất chậm trên những tán cây, người ta thấy bà đứng giữa khu vườn của Lan Viên Cố Tích. Vóc dáng nhỏ bé, nhưng không gian quanh bà dường như toả ra rất rộng, bởi đó là không gian của tri thức, của ký ức, của tình yêu đối với Huế.

Và ở Bạch Đằng, bên cạnh chùa Diệu Đế cổ kính, những cuộc gặp gỡ vẫn diễn ra, những cuộc đối thoại vẫn tiếp tục, như một dòng chảy khác của Hương Giang, dòng chảy của tư tưởng và liên văn hóa của một “Huế ở giữa” mà bà chính là người kết nối.

Dòng Hương vẫn chảy.

Và câu chuyện về Huế vẫn được kể, không chỉ bằng sách vở, không chỉ bằng hội thảo, mà bằng chính cuộc đời của một người phụ nữ.

Một người phụ nữ rất Huế.

Ra đi để trở về.

Và khi đã trở về, thì mở ra những không gian để Huế gặp gỡ thế giới và để thế giới tìm đến Huế trong chiều sâu văn hóa của mình.