Ẩm thực Huế: Từ di sản văn hóa đến hệ tri thức sáng tạo và động lực phát triển đô thị

Chính trong dòng chảy đó, việc Huế xây dựng hồ sơ gia nhập Mạng lưới các thành phố sáng tạo UNESCO (UCCN) trong lĩnh vực ẩm thực không chỉ là một lựa chọn, mà là một bước đi mang tính chiến lược, phản ánh sự chuyển đổi tư duy từ bảo tồn sang phát huy, từ gìn giữ sang sáng tạo.

Ẩm thực Huế – một hệ tri thức văn hóa hoàn chỉnh

Ẩm thực Huế từ lâu đã vượt ra khỏi phạm vi của những món ăn cụ thể để trở thành một hệ tri thức văn hóa đặc sắc, được hình thành và tích lũy qua nhiều thế kỷ. Đó là tri thức về nguyên liệu gắn với môi trường sinh thái sông núi – đầm phá; là sự am hiểu tinh tế về mùa vụ, âm dương, hàn nhiệt trong mối quan hệ giữa ẩm thực và sức khỏe; là nghệ thuật chế biến, trình bày, thưởng thức gắn với nghi lễ, lễ tiết, phép tắc và thẩm mỹ của một đô thị từng là kinh đô.

Điều làm nên chiều sâu của ẩm thực Huế không chỉ nằm ở sự cầu kỳ hay tinh tế, mà ở khả năng phản ánh một cách sống, một thế giới quan và nhân sinh quan của con người Huế. Ẩm thực, trong trường hợp này, chính là “văn hóa được ăn”, là ký ức sống động của cộng đồng, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng thực hành hằng ngày, chứ không chỉ bằng sách vở.

Từ tri thức truyền thống đến ngành kinh tế sáng tạo

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, nếu chỉ nhìn ẩm thực Huế như một di sản để bảo tồn, chúng ta sẽ tự giới hạn tiềm năng phát triển của chính mình. UNESCO, khi xây dựng Mạng lưới các thành phố sáng tạo, không tìm kiếm những đô thị “đóng băng” di sản, mà tìm kiếm những đô thị biết chuyển hóa tri thức truyền thống thành động lực sáng tạo cho hiện tại và tương lai.

Ẩm thực Huế hôm nay đang vận hành như một ngành kinh tế sáng tạo đa tầng: gắn với du lịch trải nghiệm, dịch vụ, thiết kế không gian, truyền thông, giáo dục, khởi nghiệp và ngoại giao văn hóa. Từ bữa cơm gia đình, chợ truyền thống, làng nghề, đến nhà hàng, lễ hội ẩm thực và các sản phẩm trải nghiệm dành cho du khách, ẩm thực Huế đang tạo ra sinh kế cho hàng vạn người dân, đồng thời góp phần định vị hình ảnh đô thị trên bản đồ quốc tế.

Chính vì vậy, việc đặt ẩm thực Huế trong khung tiếp cận “hệ tri thức văn hóa – ngành kinh tế sáng tạo” không chỉ đúng với thực tiễn phát triển, mà còn phù hợp với tinh thần cốt lõi của UNESCO: phát triển bền vững dựa trên văn hóa và cộng đồng.

Quản trị liên ngành – điều kiện tiên quyết để thành công

Một trong những yêu cầu quan trọng của UNESCO là năng lực quản trị đô thị sáng tạo. Với Huế, điều này đòi hỏi một mô hình triển khai liên ngành, liên lĩnh vực, vượt ra khỏi tư duy hành chính đơn tuyến.

Ẩm thực không chỉ là câu chuyện của văn hóa hay du lịch, mà là điểm giao thoa của nông nghiệp, công thương, giáo dục, khoa học – công nghệ, môi trường và chính sách xã hội. Vì vậy, Huế cần một cơ chế điều phối đủ mạnh, trong đó vai trò của nhà nước là kiến tạo, dẫn dắt và kết nối; còn cộng đồng nghệ nhân, đầu bếp, doanh nghiệp, người trẻ sáng tạo là chủ thể thực hành và sáng tạo.

Chỉ khi bộ máy này vận hành linh hoạt theo tư duy chương trình – dự án dài hạn, có không gian thử nghiệm và khuyến khích đổi mới, Huế mới có thể đáp ứng đúng yêu cầu của UNESCO và biến cam kết trong hồ sơ thành hành động thực chất.

Bản đồ hệ sinh thái ẩm thực – cách kể câu chuyện bằng ngôn ngữ hiện đại

UNESCO yêu cầu các thành phố phải xây dựng bản đồ hệ sinh thái ẩm thực không phải để liệt kê, mà để cho thấy cấu trúc sống của sáng tạo ẩm thực trong đô thị. Với Huế, bản đồ này cần phản ánh đầy đủ các lớp: tri thức và di sản; chủ thể sáng tạo; không gian thực hành; chuỗi giá trị kinh tế; và hạ tầng hỗ trợ.

Quan trọng hơn, bản đồ ấy phải cho thấy các mối liên kết – giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và sáng tạo, giữa cộng đồng địa phương và mạng lưới quốc tế. Đó chính là cách Huế kể câu chuyện của mình bằng một ngôn ngữ mà UNESCO và thế giới có thể hiểu, chia sẻ và đồng hành.

Bảo tồn để phát triển, phát triển để bảo tồn

Thách thức lớn nhất của Huế không phải là lựa chọn giữa bảo tồn hay phát triển, mà là làm thế nào để hai mục tiêu này hỗ trợ lẫn nhau. Những chương trình trọng điểm mà Huế cần ưu tiên không phải là những dự án phô trương, mà là những “hạt nhân” có khả năng lan tỏa: bảo tồn và truyền dạy tri thức ẩm thực; xây dựng không gian trải nghiệm gắn với cộng đồng; đào tạo thế hệ sáng tạo trẻ; và đẩy mạnh chuyển đổi số, truyền thông quốc tế.

Khi ẩm thực được sống trong đời sống cộng đồng, được sáng tạo trong không gian mở và được kết nối với thị trường toàn cầu, thì chính quá trình phát triển sẽ trở thành động lực mạnh mẽ nhất cho bảo tồn.

Thông điệp của Huế gửi tới UNESCO

Thông qua hồ sơ gia nhập Mạng lưới các thành phố sáng tạo, Huế muốn gửi tới UNESCO một thông điệp rõ ràng: Ẩm thực không chỉ là ký ức của quá khứ, mà là nguồn lực sáng tạo cho tương lai. Một đô thị di sản hoàn toàn có thể phát triển nhanh và bền vững nếu biết đặt tri thức văn hóa và cộng đồng vào trung tâm, biết chuyển hóa bản sắc thành năng lực cạnh tranh mềm.

Huế không chỉ mong muốn gia nhập một mạng lưới, mà mong muốn đóng góp một mô hình đô thị di sản – sáng tạo của Việt Nam cho cộng đồng quốc tế: nơi truyền thống và hiện đại không đối lập, mà cùng song hành để kiến tạo tương lai.