Xây dựng Chương trình chuẩn nghề nghiệp dịch vụ kế toán của VICA

Bước chuyển mới, cần thiết đối với dịch vụ kế toán

Dịch vụ kế toán đang đứng trước xu hướng thay đổi lớn về phương thức quản lý. Nếu cho đến hiện nay, thị trường được quản lý chủ yếu thông qua điều kiện kinh doanh, điều kiện hành nghề, chứng chỉ, đăng ký hành nghề và giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ kế toán, thì định hướng mới sẽ là giảm dần cơ chế tiền kiểm, mở rộng quyền tự do kinh doanh và tăng trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường.

Đây là xu hướng phù hợp với yêu cầu cải cách thể chế, giảm chi phí tuân thủ và tạo thêm dư địa phát triển cho khu vực dịch vụ. Khi rào cản gia nhập thị trường được cắt giảm, nhiều tổ chức, cá nhân có thêm cơ hội tham gia cung cấp dịch vụ kế toán. Doanh nghiệp, hộ kinh doanh, hợp tác xã và các đơn vị quy mô nhỏ cũng có thêm lựa chọn khi thuê ngoài dịch vụ kế toán.

Tuy nhiên, mở rộng thị trường không đồng nghĩa với việc xem nhẹ chất lượng. Dịch vụ kế toán tuy không phải là dịch vụ bảo đảm như kiểm toán độc lập, nhưng kết quả của dịch vụ này lại gắn liền với sổ kế toán, báo cáo tài chính, hồ sơ thuế, chứng từ, dữ liệu kế toán và nghĩa vụ pháp lý của đơn vị thuê dịch vụ. Một sai sót trong kế toán có thể chưa gây hậu quả ngay, nhưng có thể phát sinh rủi ro khi quyết toán thuế, vay vốn, chuyển nhượng, giải thể, thanh tra, kiểm tra hoặc khi xảy ra tranh chấp. Vì vậy, khi cơ chế tiền kiểm được thu hẹp và cắt giảm, thị trường càng cần những tín hiệu, thông điệp mới để nhận diện chất lượng, năng lực và uy tín của người cung cấp dịch vụ.

Bỏ điều kiện, nhưng không bỏ chuẩn nghề nghiệp

Điểm cần được nhấn mạnh là bãi bỏ điều kiện kinh doanh và điều kiện hành nghề không có nghĩa là bỏ chuẩn nghề nghiệp. Ngược lại, khi Nhà nước không còn kiểm soát đầu vào bằng giấy phép hoặc thủ tục hành chính như trước, yêu cầu về đạo đức nghề nghiệp, trách nhiệm với khách hàng, minh bạch thông tin và chất lượng dịch vụ càng trở nên rõ ràng hơn. Trên thực tế, nhiều đơn vị thuê dịch vụ kế toán là doanh nghiệp nhỏ, doanh nghiệp siêu nhỏ, hộ kinh doanh, hợp tác xã hoặc đơn vị mới thành lập. Họ thuê dịch vụ vì không có đủ nhân sự chuyên môn nội bộ. Cũng chính vì vậy, họ thường khó tự đánh giá nhà cung cấp dịch vụ có thực sự đủ năng lực, có tuân thủ pháp luật kế toán, pháp luật thuế, có lưu trữ hồ sơ đầy đủ và bảo mật dữ liệu hay không.

Trong nhiều trường hợp, khách hàng dễ dàng nhìn thấy giá dịch vụ, thời hạn hoàn thành công việc hoặc sự thuận tiện trong giao dịch, nhưng lại khó nhận ra chất lượng chuyên môn phía sau đó. Nếu thị trường thiếu thông tin tham khảo đáng tin cậy, xu hướng cạnh tranh có thể nghiêng về chạy theo giá thấp. Cạnh tranh bằng giá là điều hết sức bình thường, nhưng nếu giá thấp đi kèm với việc cắt giảm quy trình chuyên môn, bỏ qua soát xét hồ sơ, không lưu trữ đầy đủ, ký xác nhận thiếu trách nhiệm hoặc hợp thức hóa số liệu theo yêu cầu không phù hợp của khách hàng, thì rủi ro sẽ lan rộng ra ngoài phạm vi một hợp đồng dịch vụ cụ thể.

Đó là lý do chuẩn nghề nghiệp tự nguyện trở nên cần thiết hơn trước đây, điều đó không phải là để hạn chế ai được làm dịch vụ, mà để những người làm nghề nghiêm túc có cơ hội thể hiện năng lực, cam kết đạo đức và chất lượng phục vụ; đồng thời giúp khách hàng có thêm căn cứ khi lựa chọn nhà cung cấp.

Vai trò của VICA trong bối cảnh mới

Trong bối cảnh mới, vai trò của VICA cần được đặt đúng vị trí của nó. VICA không làm thay cơ quan quản lý nhà nước, không khôi phục cơ chế cấp phép, không đặt ra điều kiện hành nghề mới và không tạo thêm thủ tục bắt buộc cho thị trường. Vai trò phù hợp của VICA là xây dựng một chương trình nghề nghiệp tự nguyện, công khai và có chất lượng để hỗ trợ hội viên, tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ kế toán nâng cao năng lực; đồng thời giúp đơn vị sử dụng dịch vụ có thêm thông tin tham khảo.

VICA có truyền thống là tổ chức nghề nghiệp gắn liền với cộng đồng doanh nghiệp dịch vụ kế toán, người làm kế toán và các cá nhân, tổ chức quan tâm đến hoạt động kế toán. Thông qua hoạt động nghề nghiệp, VICA có điều kiện nắm bắt nhu cầu của hội viên, những vướng mắc trong thực tiễn cung cấp dịch vụ, yêu cầu của khách hàng và các rủi ro mới phát sinh, nhất là trong môi trường số, hóa đơn điện tử, khai thuế điện tử và dữ liệu kế toán điện tử.

Từ thực tiễn đó, VICA có thể xây dựng Chương trình chuẩn nghề nghiệp dịch vụ kế toán theo hướng gần gũi, gắn bó với nhu cầu thị trường, dễ áp dụng và có khả năng triển khai từng bước một cách khả thi.

Căn cứ xây dựng chương trình

Chương trình chuẩn nghề nghiệp dịch vụ kế toán của VICA được xây dựng trên các căn cứ sau đây:

Trước hết là căn cứ chính sách, định hướng cải cách hiện nay là giảm điều kiện kinh doanh, giảm thủ tục hành chính, mở rộng quyền tự do kinh doanh và chuyển phương thức quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Điều này đòi hỏi các chủ thể trên thị trường phải tự nâng cao trách nhiệm, còn tổ chức nghề nghiệp cần phát huy vai trò hỗ trợ, hướng dẫn, đào tạo, công khai thông tin và góp phần xây dựng niềm tin vào thị trường.

Thứ hai là căn cứ pháp lý và trách nhiệm nghề nghiệp, dù bỏ điều kiện kinh doanh và điều kiện hành nghề, tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ kế toán vẫn phải thực hiện công việc theo hợp đồng, tuân thủ pháp luật về kế toán, pháp luật thuế, chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp và chịu trách nhiệm về dịch vụ đã cung cấp. Điều đó thể hiện, bỏ tiền kiểm không có nghĩa là làm mờ nhạt trách nhiệm của người cung cấp dịch vụ.

Thứ ba là căn cứ thực tiễn thị trường, nhu cầu thuê ngoài dịch vụ kế toán đang tăng, nhất là ở khu vực doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh và các đơn vị có nguồn lực kế toán hạn chế. Trong khi đó, khả năng tự đánh giá chất lượng dịch vụ của nhiều khách hàng còn hạn chế. Thị trường vì vậy cần thêm những thông tin minh bạch, dễ tiếp cận và có độ tin cậy nghề nghiệp nhất định.

Thứ tư là kinh nghiệm của các tổ chức nghề nghiệp trong nước và quốc tế. Nhiều tổ chức nghề nghiệp kế toán trên thế giới không chỉ đào tạo, cập nhật kiến thức cho hội viên, mà còn xây dựng chuẩn năng lực, quy tắc đạo đức, chương trình chứng nhận nghề nghiệp tự nguyện, cơ chế công khai thông tin và kiểm soát chất lượng. Giá trị của các chương trình này không nằm ở tính bắt buộc hành chính, mà ở uy tín nghề nghiệp và sự thừa nhận của thị trường.

Mục tiêu của chương trình chuẩn nghề nghiệp

Mục tiêu chung của Chương trình chuẩn nghề nghiệp dịch vụ kế toán của VICA là hỗ trợ hội viên, tổ chức và cá nhân cung cấp dịch vụ kế toán nâng cao năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp, chất lượng dịch vụ và trách nhiệm với khách hàng. Chương trình hướng tới việc hình thành một khuôn khổ nghề nghiệp tự nguyện, trong đó người làm nghề có điều kiện cập nhật kiến thức, tự rà soát năng lực, cam kết đạo đức, hoàn thiện quy trình cung cấp dịch vụ và nâng cao uy tín. Đồng thời, đơn vị sử dụng dịch vụ có thêm nguồn thông tin tham khảo khi lựa chọn nhà cung cấp.

Nói cách khác, chương trình không trả lời câu hỏi “ai được phép làm dịch vụ kế toán”, mà góp phần trả lời câu hỏi “ai đang thể hiện cam kết nghề nghiệp, chất lượng và trách nhiệm một cách công khai, minh bạch”. Đây là sự khác biệt rất quan trọng, theo đó Chứng nhận hoặc xác nhận của VICA, nếu được triển khai, chỉ có giá trị nghề nghiệp và giá trị tham khảo thị trường. Đây không phải là chứng chỉ hành nghề của Nhà nước, không phải điều kiện bắt buộc để được cung cấp dịch vụ kế toán và không được sử dụng như một rào cản đối với tổ chức, cá nhân không tham gia chương trình.

Những nội dung cần triển khai

Để chương trình có giá trị thực chất, VICA cần tập trung vào một số nội dung trọng tâm, như sau:

Trước hết là xây dựng Bộ tiêu chí chất lượng dịch vụ kế toán. Bộ tiêu chí này cần được thiết kế theo hướng rõ ràng, dễ áp dụng, phù hợp với nhiều nhóm chủ thể cung cấp dịch vụ, từ doanh nghiệp dịch vụ kế toán đến hộ kinh doanh và cá nhân cung cấp dịch vụ. Nội dung tiêu chí nên tập trung vào năng lực chuyên môn, cập nhật kiến thức, tuân thủ pháp luật kế toán và thuế, đạo đức nghề nghiệp, hợp đồng dịch vụ, quy trình xử lý hồ sơ, lưu trữ tài liệu, bảo mật dữ liệu và trách nhiệm với khách hàng.

Tiếp theo là hoạt động đào tạo, bồi dưỡng và cập nhật kiến thức thường xuyên. Việc cập nhật kiến thức cần gắn với thực tế hành nghề, nhất là các thay đổi về chính sách thuế, chế độ kế toán, hóa đơn điện tử, giao dịch điện tử, phần mềm kế toán, dữ liệu số và các tình huống rủi ro mà người làm dịch vụ thường gặp. Cập nhật kiến thức không nên chỉ là hoạt động hình thức, mà phải giúp người làm nghề hiểu nghiệp vụ và xử lý tốt hơn công việc hàng ngày.

VICA cũng có thể xây dựng cơ chế đánh giá, công nhận và duy trì chứng nhận nghề nghiệp tự nguyện. Cơ chế này cần có tiêu chí rõ ràng, quy trình minh bạch, yêu cầu duy trì năng lực và nguyên tắc sử dụng chứng nhận đúng phạm vi công việc. Điều quan trọng là phải truyền thông một cách nhất quán là chứng nhận của VICA là tín hiệu, thông điệp nghề nghiệp tự nguyện, không phải là giấy phép hành nghề.

Một nội dung quan trọng khác là công khai thông tin về hội viên, tổ chức, cá nhân tham gia chương trình. Việc công khai này giúp khách hàng có thêm căn cứ tham khảo, đồng thời tạo động lực để người tham gia chương trình duy trì uy tín, cập nhật kiến thức, tuân thủ đạo đức và nâng cao chất lượng dịch vụ.

Bên cạnh đó, VICA cần xây dựng và áp dụng Quy tắc đạo đức nghề nghiệp đối với hội viên tham gia chương trình. Những yêu cầu như trung thực, khách quan, thận trọng, bảo mật thông tin, không ký khống, không cho mượn danh nghĩa, không hợp thức hóa chứng từ sai bản chất, không tiếp tay cho hành vi vi phạm pháp luật cần được đặt ở vị trí trung tâm. Điều này thể hiện chất lượng dịch vụ kế toán không thể tách rời đạo đức nghề nghiệp.

Về lâu dài, VICA có thể triển khai thêm hoạt động kiểm soát chất lượng tự nguyện. Tuy nhiên, hoạt động này nên thận trọng, làm từng bước, có thí điểm, có đánh giá và điều chỉnh. Trọng tâm không phải là hoạt động kiểm tra theo nghĩa hành chính, mà là hỗ trợ hội viên rà soát quy trình, hồ sơ, lưu trữ, bảo mật dữ liệu, soát xét chất lượng và xử lý rủi ro trong cung cấp dịch vụ.

Giá trị dịch vụ nằm ở sự thừa nhận của thị trường

Một chương trình chuẩn nghề nghiệp dịch vụ kế toán chỉ có giá trị khi được thị trường tin tưởng. Niềm tin đó không thể có ngay bằng tên gọi hay bằng một chứng nhận hình thức. Nó phải được hình thành từ chất lượng đào tạo, tính nghiêm túc của việc đánh giá, sự rõ ràng của các tiêu chí, tính minh bạch trong việc công khai thông tin, chuẩn đạo đức và khả năng duy trì chất lượng của người tham gia.

Vì vậy, khi xây dựng chương trình, cần lưu ý rằng chương trình không phải là một điều kiện hành nghề mới. Tức là không phải theo mục tiêu chỉ người có chứng nhận của VICA mới được cung cấp dịch vụ kế toán và cũng không phải là công cụ phân biệt đối xử giữa hội viên và người ngoài hội.

Giá trị cốt lõi của chương trình là tạo thêm một hình thức lựa chọn nghề nghiệp tự nguyện cho những người muốn làm nghề nghiêm túc, đồng thời tạo thêm một kênh thông tin cho khách hàng. Người tham gia chương trình được khẳng định cam kết chất lượng dịch vụ; người sử dụng dịch vụ có thêm cơ sở tham khảo, lựa chọn; thị trường có thêm động lực cạnh tranh bằng uy tín, năng lực và trách nhiệm.

Cần triển khai từng bước, làm đến đâu chắc đến đó

Để chương trình đi vào thực chất, việc triển khai cần có lộ trình phù hợp. Giai đoạn đầu, VICA có thể tập trung vào các việc có thể làm ngay: xây dựng bộ tiêu chí chất lượng, tổ chức cập nhật kiến thức, ban hành quy tắc đạo đức nghề nghiệp, công khai thông tin hội viên tham gia chương trình và thiết kế cơ chế chứng nhận tự nguyện. Các nội dung phức tạp hơn như đánh giá tổ chức dịch vụ kế toán, kiểm soát chất lượng tự nguyện, tiếp nhận phản ánh nghề nghiệp hoặc hỗ trợ xử lý tranh chấp nên được triển khai sau khi đã có nền tảng, có thí điểm và có đánh giá thực tế. Cách làm từng bước nêu trên giúp chương trình tránh được hình thức, tránh gây áp lực không cần thiết cho hội viên và tránh bị hiểu lệch sang cơ chế quản lý bắt buộc.

Điều quan trọng, lộ trình này giúp VICA xây dựng uy tín của chương trình bằng kết quả thực tế. Khi hội viên thấy chương trình giúp họ nâng cao năng lực, giảm rủi ro và tạo niềm tin với khách hàng; khi khách hàng thấy thông tin công khai của VICA có ích cho việc lựa chọn dịch vụ; khi cơ quan quản lý thấy chương trình góp phần thúc đẩy tuân thủ, thì chương trình sẽ dần chiếm vị trí xứng đáng trong thị trường.

Chuẩn nghề nghiệp để xây dựng niềm tin vào thị trường

Thị trường dịch vụ kế toán chỉ có thể phát triển bền vững khi quyền tự do kinh doanh đi cùng trách nhiệm nghề nghiệp. Bãi bỏ điều kiện kinh doanh và điều kiện hành nghề là một bước tiến, mở rộng thêm không gian thị trường. Nhưng để thị trường vận hành lành mạnh, vẫn cần những chuẩn mực nghề nghiệp, những cam kết đạo đức và những thông tin minh bạch để khách hàng nhận diện chất lượng dịch vụ.

Chương trình chuẩn nghề nghiệp dịch vụ kế toán của VICA, nếu được thiết kế đúng, sẽ góp phần đáp ứng các yêu cầu đó. Mục đích của Chương trình không phải là làm thay Nhà nước, không tạo thêm giấy phép, không đặt ra rào cản mới. Chương trình tạo một cơ chế tự nguyện để người làm nghề nâng cao năng lực, doanh nghiệp dịch vụ kế toán cạnh tranh bằng chất lượng dịch vụ và đơn vị sử dụng dịch vụ có thêm căn cứ lựa chọn.

Trong một thị trường đang dần mở rộng, niềm tin không chỉ được xây dựng bằng số lượng nhà cung cấp dịch vụ. Niềm tin phải được xây dựng từ năng lực, đạo đức, tính minh bạch và trách nhiệm của các chủ thể liên quan. Đó cũng là hướng đi mà VICA cần chủ động nhận thức và đảm nhận khi xây dựng Chương trình chuẩn nghề nghiệp dịch vụ kế toán trong giai đoạn mới./.