Ứng dụng công nghệ blockchain trong hoạt động ngân hàng

1. Giới thiệu

Sự phát triển của công nghệ số đang làm thay đổi sâu sắc hoạt động của ngành tài chính – ngân hàng, trong đó blockchain được xem là một trong những công nghệ có khả năng ảnh hưởng đến cách thức vận hành và cung ứng dịch vụ tài chính. Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, các ngân hàng ngày càng quan tâm đến việc khai thác các công nghệ mới nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh.

Trên thế giới, blockchain đã được nghiên cứu và thử nghiệm trong nhiều lĩnh vực ngân hàng, như thanh toán, tài trợ thương mại và quản lý dữ liệu. Tuy nhiên, việc triển khai công nghệ này trong hệ thống ngân hàng vẫn diễn ra thận trọng do chịu ảnh hưởng của các yếu tố về hạ tầng, chi phí và môi trường pháp lý (Arner et al., 2017; Casino et al., 2019).

Tại Việt Nam, blockchain bắt đầu được đề cập trong các nghiên cứu và thảo luận về chuyển đổi số ngân hàng trong những năm gần đây. Dù vậy, phần lớn các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào tiềm năng công nghệ và định hướng chính sách, trong khi các phân tích về cách thức triển khai và mức độ ứng dụng thực tế trong hệ thống NHTM còn hạn chế.

Xuất phát từ khoảng trống đó, nghiên cứu này nhằm phân tích thực trạng ứng dụng blockchain trong hệ thống NHTM Việt Nam theo hướng tiếp cận cấu trúc triển khai và mức độ tích hợp công nghệ. Bài viết tập trung trả lời ba câu hỏi nghiên cứu: (i) Blockchain đang được ứng dụng trong những lĩnh vực hoạt động nào của ngân hàng; (ii) Mức độ triển khai công nghệ trong thực tiễn ra sao; và (iii) Việc ứng dụng bước đầu mang lại những thay đổi gì trong hoạt động ngân hàng.

Về mặt đóng góp, nghiên cứu góp phần hệ thống hóa bức tranh triển khai blockchain trong hệ thống NHTM Việt Nam từ góc độ thực tiễn. Qua đó, bổ sung bằng chứng cho các nghiên cứu về chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ mới trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng tại các nền kinh tế đang phát triển.

2. Tổng quan nghiên cứu

2.1. Blockchain trong hoạt động ngân hàng

Các nghiên cứu gần đây cho thấy, blockchain được xem là công nghệ có tiềm năng tái cấu trúc cách thức vận hành của hệ thống ngân hàng nhờ đặc điểm sổ cái phân tán, khả năng xác thực giao dịch và tính minh bạch dữ liệu (Crosby et al., 2016; Tapscott & Tapscott, 2016). Trong lĩnh vực ngân hàng, công nghệ này được nghiên cứu và thử nghiệm trong nhiều nghiệp vụ như thanh toán, chuyển tiền, tài trợ thương mại và quản lý dữ liệu khách hàng (Rahman et al.(2024); Arner et al., 2017; Sheikh, 2025). Các ứng dụng này được kỳ vọng góp phần tự động hóa quy trình, giảm phụ thuộc vào trung gian và nâng cao hiệu quả vận hành trong hệ thống tài chính.

2.2. Mức độ chấp nhận và triển khai blockchain trong ngân hàng

Bên cạnh hướng tiếp cận theo nghiệp vụ, nhiều nghiên cứu tập trung phân tích mức độ chấp nhận và triển khai blockchain trong hệ thống tài chính. Các công trình này cho rằng việc ứng dụng công nghệ phụ thuộc đáng kể vào khung pháp lý, hạ tầng công nghệ và năng lực tổ chức của các ngân hàng (Tapscott & Tapscott, 2016; Casino et al., 2019). Đồng thời, chi phí đầu tư, rủi ro hệ thống và khả năng tích hợp với hạ tầng hiện hữu được xem là những rào cản quan trọng trong quá trình triển khai (Chen & Bellavitis, 2019).

Tại Việt Nam, blockchain đã bắt đầu được quan tâm trong các nghiên cứu về chuyển đổi số ngân hàng, song việc triển khai trong thực tiễn vẫn chủ yếu dừng ở giai đoạn nghiên cứu và đánh giá khả năng ứng dụng (Giang, T. T. H., 2018; Phan, Đ. C., 2023).

2.3. Hiệu quả và tác động của blockchain đối với hoạt động ngân hàng

Nhiều nghiên cứu cho rằng, blockchain có thể góp phần giảm chi phí vận hành, rút ngắn thời gian xử lý giao dịch và tăng tính minh bạch trong hoạt động tài chính – ngân hàng (Rahman et al., 2024; Wu et al., 2024). Bên cạnh đó, công nghệ này được kỳ vọng hỗ trợ quản trị rủi ro thông qua việc nâng cao khả năng kiểm soát dữ liệu và truy xuất giao dịch (Sheikh, 2025). Tuy nhiên, hiệu quả của blockchain phụ thuộc vào phạm vi triển khai và mức độ tích hợp với hệ thống ngân hàng hiện hữu, đặc biệt trong bối cảnh các nền kinh tế đang phát triển còn đối mặt với hạn chế về hạ tầng và môi trường pháp lý (Phạm, T. M. T., 2021; Lê, H., & Tô, Đ. H., 2024).

2.4. Khoảng trống nghiên cứu

Tổng quan các nghiên cứu cho thấy, blockchain đã được tiếp cận dưới nhiều góc độ, từ ứng dụng trong nghiệp vụ ngân hàng đến mức độ triển khai và hiệu quả công nghệ. Tuy nhiên, phần lớn các công trình tập trung vào tiềm năng và lợi ích của blockchain, trong khi các phân tích về cách thức triển khai thực tế trong hệ thống ngân hàng còn hạn chế, đặc biệt tại các nền kinh tế đang phát triển.

Đối với Việt Nam, các nghiên cứu chủ yếu mang tính lý thuyết hoặc định hướng chính sách, chưa có nhiều phân tích hệ thống về mức độ triển khai blockchain theo từng lĩnh vực hoạt động ngân hàng. Khoảng trống này đặt ra nhu cầu nghiên cứu nhằm nhận diện rõ các lĩnh vực ứng dụng, cách thức triển khai và mức độ tích hợp blockchain trong hệ thống NHTM Việt Nam, từ đó cung cấp bằng chứng thực tiễn cho các nghiên cứu về chuyển đổi số ngân hàng.

3. Phương pháp tiếp cận nghiên cứu

Nghiên cứu này sử dụng cách tiếp cận định tính, nhằm phân tích thực trạng ứng dụng công nghệ blockchain trong hệ thống NHTM Việt Nam. Thay vì đo lường hiệu quả bằng các chỉ tiêu định lượng, nghiên cứu tập trung nhận diện cách thức triển khai, phạm vi ứng dụng và mức độ tích hợp blockchain trong hoạt động ngân hàng. Cách tiếp cận này phù hợp với đặc thù của công nghệ mới trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng, khi việc ứng dụng thường diễn ra theo từng giai đoạn và mang tính thử nghiệm trước khi mở rộng ở quy mô hệ thống.

Dữ liệu được tổng hợp từ nhiều nguồn, gồm các nghiên cứu học thuật trong và ngoài nước, báo cáo ngành, tài liệu chuyên môn và thông tin công bố liên quan đến triển khai Blockchain trong ngân hàng. Việc đa dạng hóa nguồn dữ liệu giúp phản ánh toàn diện hơn bối cảnh thực tiễn và hạn chế phụ thuộc vào một nguồn thông tin đơn lẻ. Trên cơ sở đó, nghiên cứu tiến hành hệ thống hóa và đối chiếu thông tin nhằm nhận diện các xu hướng ứng dụng blockchain trong NHTM.

Phân tích được thực hiện theo hướng tiếp cận cấu trúc, xem xét blockchain trong mối liên hệ với hoạt động vận hành ngân hàng thay vì chỉ tập trung vào đặc tính công nghệ. Cụ thể, nghiên cứu phân tích theo hai khía cạnh: (i) Các lĩnh vực có sự tham gia của blockchain như thanh toán, chuyển tiền, tài trợ thương mại, quản trị dữ liệu và kiểm soát giao dịch; (ii) Cách thức triển khai trong tổ chức, thể hiện qua mức độ ứng dụng, phạm vi triển khai và vị trí của công nghệ trong chuỗi hoạt động ngân hàng.

Cách tiếp cận này cho phép nhận diện không chỉ blockchain được ứng dụng ở đâu mà còn được triển khai như thế nào, qua đó phản ánh mức độ trưởng thành của công nghệ trong hệ thống NHTM. Đồng thời, nghiên cứu tổng hợp và so sánh các trường hợp triển khai nhằm làm rõ sự khác biệt giữa các ngân hàng, xuất phát từ chiến lược chuyển đổi số, năng lực công nghệ, mức độ sẵn sàng hạ tầng và định hướng phát triển dịch vụ.

Trên cơ sở phương pháp định tính và tổng hợp tài liệu, nghiên cứu phân tích thực trạng ứng dụng blockchain theo hướng mô tả cấu trúc triển khai và mức độ tích hợp công nghệ, tập trung vào mô hình ứng dụng, phạm vi triển khai và vai trò của blockchain trong hoạt động ngân hàng. Đây là nền tảng để hình thành các hàm ý và khuyến nghị ở các phần tiếp theo.

4. Thực trạng ứng dụng blockchain tại ngân hàng Việt Nam

Việc tiếp cận và nghiên cứu công nghệ blockchain trong hệ thống NHTM Việt Nam đã bắt đầu được ghi nhận trong những năm gần đây, gắn với xu hướng chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ tài chính. Các thông tin từ báo cáo ngành, nghiên cứu chuyên môn và công bố của các tổ chức cho thấy các NHTM bước đầu quan tâm đến khả năng ứng dụng blockchain trong một số lĩnh vực, như thanh toán, tài trợ thương mại và quản trị dữ liệu.

Tổng hợp từ các nguồn thông tin liên quan cho thấy, việc tiếp cận blockchain giữa các ngân hàng có sự khác biệt nhất định về mức độ và định hướng. Một số ngân hàng bước đầu thử nghiệm công nghệ trong các nghiệp vụ liên quan đến chuyển tiền, thanh toán hoặc tài trợ thương mại nhằm đánh giá khả năng vận hành và mức độ phù hợp với hệ thống hiện hữu. Trong khi đó, nhiều ngân hàng khác mới dừng ở hoạt động nghiên cứu nội bộ, định hướng chiến lược hoặc theo dõi xu hướng công nghệ trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng.

Nhìn chung, các thông tin hiện có chưa cho thấy việc triển khai blockchain ở quy mô hệ thống tại các NHTM Việt Nam. Việc tiếp cận công nghệ chủ yếu diễn ra ở phạm vi thử nghiệm hoặc nghiên cứu, phản ánh giai đoạn đầu của quá trình tìm hiểu và đánh giá khả năng ứng dụng trong thực tiễn.

Sự khác biệt trong cách tiếp cận giữa các ngân hàng cũng cho thấy quá trình triển khai blockchain không diễn ra đồng đều mà phụ thuộc vào chiến lược chuyển đổi số, năng lực công nghệ và mức độ sẵn sàng của từng tổ chức. Điều này phù hợp với đặc điểm chung của việc tiếp nhận các công nghệ mới trong lĩnh vực ngân hàng, khi các tổ chức thường ưu tiên nghiên cứu và thử nghiệm trước khi mở rộng ứng dụng.

Bảng 1 trình bày tổng hợp các thông tin ghi nhận về hình thức tiếp cận và cấp độ ứng dụng blockchain tại một số NHTM Việt Nam trên cơ sở tổng hợp từ các nguồn công bố và nghiên cứu liên quan.

Bảng 1. Hình thức và cấp độ tích hợp blockchain tại các NHTM Việt Nam

(Nguồn: Tổng hợp của tác giả)

Để làm rõ cách thức blockchain đang được tích hợp trong hoạt động của hệ thống ngân hàng Việt Nam, nghiên cứu tiến hành tổng hợp các công trình và tài liệu liên quan theo phương pháp tổng hợp định tính trên các thông tin về lĩnh vực ứng dụng, hình thức tích hợp, mức độ tích hợp và vị trí của công nghệ trong chuỗi hoạt động ngân hàng. Kết quả tổng hợp được trình bày tại Bảng 2.

Bảng 2. Tổng hợp hình thức và cấp độ tích hợp blockchain trong hệ thống NHTM Việt Nam

(Nguồn: Tổng hợp của tác giả)

Các bằng chứng cho thấy, việc triển khai blockchain trong hệ thống ngân hàng Việt Nam chủ yếu diễn ra theo hướng thận trọng, bắt đầu từ hoạt động nghiên cứu và thử nghiệm trước khi chuyển sang triển khai thí điểm trong một số nghiệp vụ cụ thể. Trong lĩnh vực thanh toán liên ngân hàng, các nghiên cứu ghi nhận công nghệ được tiếp cận chủ yếu ở giai đoạn thử nghiệm nhằm đánh giá khả năng xử lý giao dịch và hỗ trợ vận hành nội bộ (Giang, T. T. H., 2018; Nguyễn T.A.N., 2023). Tương tự, trong trao đổi dữ liệu và hệ thống thông tin ngân hàng, blockchain được xem là công cụ hỗ trợ xử lý nghiệp vụ và kiểm soát dữ liệu, song vẫn dừng ở phạm vi thử nghiệm hoặc triển khai thí điểm, chưa hình thành các nền tảng vận hành dựa trên blockchain (Trần L.H.& Trần N.H., 2024).

Trong lĩnh vực tài trợ thương mại, một số nghiên cứu cho thấy blockchain đã được triển khai thí điểm trong quy trình xử lý chứng từ và giao dịch thư tín dụng, phản ánh xu hướng ứng dụng công nghệ theo từng nghiệp vụ cụ thể thay vì tích hợp ở cấp độ hệ thống (Phan, Đ. C., 2023). Cách tiếp cận này cho thấy, blockchain được sử dụng như giải pháp tối ưu hóa quy trình và tăng khả năng kiểm soát dữ liệu hơn là một nền tảng công nghệ thay thế hạ tầng ngân hàng hiện hữu.

Điển hình trong nghiệp vụ thư tín dụng (L/C), blockchain được tiếp cận như công cụ hỗ trợ số hóa chứng từ, xác thực giao dịch và chia sẻ dữ liệu giữa các bên tham gia theo cơ chế sổ cái phân tán. So với quy trình L/C truyền thống phụ thuộc vào chứng từ giấy và trao đổi thông tin theo từng cặp, việc ứng dụng blockchain cho phép truy xuất dữ liệu theo thời gian thực, giảm sai lệch thông tin và tăng khả năng kiểm soát giao dịch. Những thay đổi này cho thấy blockchain đang được tiếp cận như một công cụ hỗ trợ tối ưu hóa quy trình và nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các bên tham gia trong tài trợ thương mại.

Để làm rõ sự khác biệt về cấu trúc quy trình và cơ chế kiểm soát thông tin trong nghiệp vụ tài trợ thương mại, bảng 3 tổng hợp so sánh giữa mô hình L/C truyền thống và L/C ứng dụng blockchain trên các khía cạnh công nghệ, chứng từ và quản trị giao dịch.

Bảng 3. Bảng so sánh giao dịch L/C truyền thống và L/C ứng dụng Blockchain

(Nguồn: Tác giả tổng hợp)

Sự khác biệt trong cách thức xử lý chứng từ và truyền thông tin cho thấy blockchain không chỉ thay đổi nền tảng công nghệ mà còn tác động đến cơ chế kiểm soát giao dịch và quản trị dữ liệu trong hoạt động tài trợ thương mại. Tuy nhiên, việc triển khai tại Việt Nam hiện vẫn chủ yếu ở quy mô thử nghiệm, chưa hình thành các nền tảng vận hành đồng bộ trong toàn hệ thống ngân hàng.

Đối với quản trị dữ liệu và hạ tầng ngân hàng, các nghiên cứu hiện có chủ yếu đề cập đến định hướng triển khai ở giai đoạn nghiên cứu và xây dựng chiến lược công nghệ. Blockchain được xem như công cụ hỗ trợ kiểm soát dữ liệu và nâng cao tính minh bạch, song chưa được tích hợp vào kiến trúc công nghệ lõi của ngân hàng (Phạm, K. D., 2021; Trần L.H.& Trần N.H., 2024). Ở cấp độ chính sách, các phân tích về pháp lý công nghệ cho thấy việc thiếu khung pháp lý rõ ràng là yếu tố quan trọng làm chậm quá trình triển khai blockchain trong thực tiễn (Lê, H., & Tô, Đ. H., 2024).

Xét theo chuỗi hoạt động ngân hàng, các ứng dụng blockchain hiện tập trung chủ yếu ở các khối vận hành nội bộ và xử lý nghiệp vụ. Công nghệ được ghi nhận nhiều nhất trong các hoạt động, như tài trợ thương mại, xử lý chứng từ, trao đổi dữ liệu và thanh toán liên ngân hàng, những lĩnh vực gắn với kiểm soát quy trình và quản trị thông tin.

Việc ứng dụng blockchain trước hết tác động đến cách thức tạo lập và xử lý dữ liệu giao dịch trong ngân hàng. Khi dữ liệu được ghi nhận theo cơ chế sổ cái phân tán và khó bị chỉnh sửa sau khi xác thực, khả năng kiểm soát giao dịch và truy xuất thông tin được tăng cường, qua đó góp phần nâng cao độ tin cậy của thông tin tài chính và hiệu quả giám sát rủi ro vận hành. Đây là cơ sở để xem xét các định hướng ứng dụng blockchain trong hoạt động ngân hàng ở góc độ quản trị và kiểm soát trong thời gian tới.

5. Khuyến nghị đối với việc ứng dụng blockchain trong hệ thống ngân hàng

Trên cơ sở phân tích thực trạng triển khai blockchain trong hệ thống ngân hàng Việt Nam, có thể thấy công nghệ này đang được tiếp cận chủ yếu ở giai đoạn thử nghiệm và hỗ trợ vận hành nội bộ. Do đó, việc ứng dụng trong thời gian tới cần gắn với yêu cầu nâng cao khả năng kiểm soát thông tin và độ tin cậy dữ liệu tài chính, kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro, thay vì chỉ dừng ở giải pháp công nghệ.

5.1.Khuyến nghị đối với NHTM

Thứ nhất, cần định hướng ứng dụng blockchain vào các quy trình có mức độ phụ thuộc lớn vào trao đổi dữ liệu và xác thực giao dịch, như thanh toán, tài trợ thương mại và quản lý dữ liệu khách hàng, nhằm nâng cao khả năng kiểm soát thông tin và giảm sai lệch trong xử lý nghiệp vụ.

Thứ hai, việc triển khai blockchain nên gắn với hoàn thiện cơ chế kiểm soát nội bộ, đặc biệt trong các khâu liên quan đến xử lý chứng từ, đối chiếu giao dịch và giám sát luồng thông tin, qua đó hỗ trợ phát hiện sớm sai lệch và rủi ro vận hành.

Thứ ba, các ngân hàng cần từng bước khai thác khả năng truy xuất dữ liệu của blockchain để nâng cao hiệu quả giám sát và kiểm tra nội bộ, chuyển từ phương thức kiểm tra hậu kiểm sang giám sát theo quá trình trong các hoạt động có mức độ rủi ro cao.

Thứ tư, việc ứng dụng blockchain cần đi kèm với nâng cao năng lực tích hợp hệ thống và quản trị rủi ro công nghệ, nhằm đảm bảo công nghệ mới không làm gia tăng rủi ro vận hành mà ngược lại hỗ trợ củng cố tính minh bạch và độ tin cậy của thông tin tài chính.

5.2.Khuyến nghị đối với hệ sinh thái công nghệ và fintech

Thực trạng triển khai cho thấy vai trò của các doanh nghiệp công nghệ và fintech chủ yếu nằm ở việc hỗ trợ xây dựng các nền tảng xử lý dữ liệu, xác thực giao dịch và tích hợp hệ thống. Do đó, việc phát triển các giải pháp blockchain cần hướng tới khả năng tương thích với hạ tầng ngân hàng hiện hữu và phục vụ các yêu cầu kiểm soát thông tin trong hoạt động tài chính.

Bên cạnh đó, việc hình thành các tiêu chuẩn công nghệ và cơ chế phối hợp giữa ngân hàng và doanh nghiệp công nghệ sẽ góp phần tạo nền tảng cho việc mở rộng ứng dụng blockchain trong quản trị dữ liệu, giám sát giao dịch và quản trị rủi ro trong tương lai.

6. Kết luận

Nghiên cứu cho thấy, việc ứng dụng blockchain trong hệ thống ngân hàng Việt Nam hiện chủ yếu ở giai đoạn nghiên cứu, thử nghiệm và triển khai thí điểm, tập trung vào các quy trình xử lý và chia sẻ dữ liệu giao dịch hơn là tích hợp ở cấp độ hệ thống. Vai trò nổi bật của công nghệ này bước đầu thể hiện ở khả năng hỗ trợ kiểm soát thông tin, truy xuất dữ liệu và giảm sai lệch trong các nghiệp vụ có nhiều bên tham gia.

Từ thực trạng đó, định hướng ứng dụng blockchain trong thời gian tới cần gắn với các yêu cầu về quản trị dữ liệu, kiểm soát giao dịch và giám sát rủi ro vận hành, thay vì chỉ tiếp cận như một giải pháp công nghệ. Kết quả nghiên cứu góp phần làm rõ bức tranh triển khai blockchain trong ngân hàng Việt Nam và gợi mở hướng nghiên cứu tiếp theo về hiệu quả ứng dụng và khả năng tích hợp công nghệ trong hoạt động ngân hàng.