Từ “điểm nghẽn” của ngành Văn hóa – Thể thao Huế

Tuy nhiên, nhìn từ thực tiễn triển khai nhiệm vụ của ngành Văn hóa và Thể thao thời gian qua, có thể thấy một nghịch lý đáng suy ngẫm: tiềm năng rất lớn, nhưng khả năng khai thác còn hạn chế; nguồn lực di sản phong phú, nhưng hiệu quả chuyển hóa thành động lực tăng trưởng vẫn chưa tương xứng.

Những khó khăn, vướng mắc được tổng hợp trong báo cáo chuyên ngành không chỉ là những vấn đề mang tính kỹ thuật, mà thực chất phản ánh những “điểm nghẽn” mang tính cấu trúc của hệ thống thiết chế văn hóa – thể thao, vốn đang là một trong những lực cản lớn nhất đối với khát vọng bứt phá của Huế.

Trước hết, có thể thấy rõ sự thiếu hụt và xuống cấp của hệ thống cơ sở vật chất – thiết chế văn hóa, thể thao là vấn đề mang tính phổ biến. Nhiều công trình được xây dựng từ hàng chục năm trước (thậm chí có công trình như Trung tâm Văn hóa Điện ảnh, được xây dựng và đưa vào sử dụng từ năm 1980; Trung tâm Thể thao tỉnh, được xây dựng từ năm 2004) đến nay đã không còn đáp ứng yêu cầu hoạt động trong bối cảnh mới. Không gian trưng bày, biểu diễn, tập luyện không đạt chuẩn; trang thiết bị chuyên ngành lạc hậu; điều kiện bảo quản hiện vật, tác phẩm chưa đảm bảo… tất cả đang trực tiếp làm giảm chất lượng hoạt động chuyên môn. Điều này đặc biệt đáng lo ngại đối với một đô thị di sản như Huế, nơi mà văn hóa không chỉ là “tài nguyên mềm” mà còn là “tài sản cứng” có thể tạo ra giá trị kinh tế nếu được đầu tư đúng mức.

Ở một góc độ khác, sự thiếu đồng bộ của hệ thống thiết chế còn dẫn đến tình trạng phân tán trong tổ chức hoạt động. Việc các đơn vị phải thuê mượn địa điểm, tổ chức hoạt động rải rác không chỉ làm tăng chi phí mà còn làm suy giảm hiệu quả. Trong lĩnh vực thể thao, điều này ảnh hưởng trực tiếp đến thành tích thi đấu; trong lĩnh vực nghệ thuật, bảo tàng, thư viện, sẽ làm giảm khả năng thu hút công chúng, hạn chế sức lan tỏa của các sản phẩm văn hóa. Một đô thị di sản nếu thiếu những “không gian văn hóa” đủ tầm, từ nhà hát, bảo tàng, thư viện đến các trung tâm biểu diễn, huấn luyện, thì khó có thể hình thành được một hệ sinh thái văn hóa hoàn chỉnh.

Đáng chú ý hơn, những vướng mắc trong quản lý và khai thác tài sản công đang trở thành một “nút thắt” lớn. Cho đến thời điểm hiện tại, toàn thành phố vẫn còn hàng trăm cơ sở nhà, đất chưa hoàn tất thủ tục sắp xếp, dẫn đến việc chỉ có thể khai thác ở mức ngắn hạn, thiếu ổn định. Cơ chế cho thuê, liên kết còn nhiều ràng buộc, khiến việc xã hội hóa, một hướng đi quan trọng để huy động nguồn lực, chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng. Trong khi đó, kinh phí bảo trì hạn chế khiến nhiều công trình xuống cấp nhưng không được xử lý kịp thời, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn và làm gia tăng chi phí sửa chữa về sau. Đây là một nghịch lý: tài sản công có, nhưng không khai thác hiệu quả; nhu cầu đầu tư lớn, nhưng nguồn lực lại bị “đóng băng” trong các thủ tục.

Vấn đề đầu tư công cũng bộc lộ nhiều bất cập. Tình trạng dự án đã có chủ trương nhưng chưa được bố trí vốn; dự án chậm triển khai do vướng mắc mặt bằng, thủ tục đất đai; hoặc phải điều chỉnh kéo dài, tiêu biểu như Trung tâm hội nghị quốc tế, Trung tâm Thể thao thành phố, Trung tâm Huấn luyện và thi đấu Thể thao, Bảo tàng Lịch sử thành phố… đang làm mất đi cơ hội phát triển. Trong lĩnh vực văn hóa – thể thao, tính thời điểm và tính lan tỏa của dự án là rất quan trọng: một nhà hát, một sân vận động, một trung tâm huấn luyện nếu được đầu tư đúng lúc có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ; nhưng nếu chậm trễ, cơ hội có thể bị bỏ lỡ. Đối với Huế, địa phương đang nỗ lực xây dựng hình ảnh “thành phố Festival”, “kinh đô áo dài”, “kinh đô ẩm thực”, thì sự chậm trễ này đồng nghĩa với việc đánh mất lợi thế cạnh tranh.

Từ những phân tích trên, có thể thấy rằng khó khăn của ngành Văn hóa và Thể thao Huế không chỉ là câu chuyện thiếu vốn, mà sâu xa hơn là sự thiếu đồng bộ trong tư duy đầu tư và quản trị hệ thống thiết chế. Trong khi chúng ta đã xác định văn hóa là nền tảng, là động lực phát triển, thì trên thực tế, mức độ ưu tiên đầu tư cho lĩnh vực này vẫn chưa tương xứng. Đây chính là “điểm nghẽn của điểm nghẽn”.

Trong bối cảnh đó, tinh thần của Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa cần được nhìn nhận như một định hướng chiến lược mang tính đột phá. Nghị quyết đã khẳng định rõ: văn hóa không chỉ là mục tiêu mà còn là động lực, là nguồn lực nội sinh của phát triển. Điều này đặt ra yêu cầu phải thay đổi căn bản cách tiếp cận: từ chỗ coi đầu tư cho văn hóa – thể thao là “chi tiêu”, sang coi đó là “đầu tư phát triển”; từ chỗ xem thiết chế văn hóa là “công trình phục vụ”, sang coi đó là “hạ tầng kinh tế đặc thù” của đô thị di sản.

Đối với Huế, điều này càng có ý nghĩa đặc biệt. Một đô thị di sản không thể phát triển theo mô hình công nghiệp truyền thống, mà phải dựa vào “kinh tế di sản” và “công nghiệp văn hóa”. Muốn vậy, cần có những thiết chế đủ tầm để sản xuất, trình diễn, quảng bá và thương mại hóa các sản phẩm văn hóa. Một nhà hát hiện đại, xứng tầm có thể trở thành “cỗ máy tạo giá trị” thông qua các chương trình biểu diễn nghệ thuật; một bảo tàng hấp dẫn có thể trở thành điểm đến du lịch thu hút hàng chục vạn du khách mỗi năm; một trung tâm huấn luyện thể thao đạt chuẩn có thể đào tạo vận động viên và tổ chức sự kiện thể thao mang tầm quốc gia, quốc tế. Đó chính là cách thức thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa một cách có hiệu quả. Nhưng tất cả những điều đó chỉ có thể thực hiện khi có đầu tư bài bản, đồng bộ và dài hạn.

Bên cạnh đó, cần có những đột phá về cơ chế. Việc hoàn thiện phương án sắp xếp, xử lý tài sản công; xây dựng cơ chế linh hoạt để khai thác, liên kết, xã hội hóa; đơn giản hóa thủ tục đầu tư… là những giải pháp mang tính cấp thiết. Nếu không tháo gỡ được các “nút thắt” này, thì dù có thêm nguồn lực, hiệu quả sử dụng cũng sẽ bị hạn chế.

Một vấn đề khác cũng cần được nhìn nhận là tư duy về không gian văn hóa. Huế không thiếu di sản, nhưng lại thiếu những không gian để “kích hoạt” di sản. Việc đầu tư cho hệ thống thiết chế không chỉ là xây dựng công trình mới, mà còn là tái cấu trúc, nâng cấp và kết nối các không gian hiện có, tạo thành một mạng lưới liên hoàn. Khi đó, di sản không còn là những “điểm tĩnh”, mà trở thành những “dòng chảy sống động”, gắn kết với đời sống đương đại.

Trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng hai con số đang đặt ra áp lực rất lớn, việc coi trọng và đầu tư cho văn hóa – thể thao không phải là lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu. Bởi lẽ, với một đô thị như Huế, dư địa tăng trưởng không nằm ở mở rộng công nghiệp nặng hay khai thác tài nguyên, mà nằm ở việc nâng cao giá trị gia tăng của các sản phẩm văn hóa, du lịch, dịch vụ. Và điều đó chỉ có thể đạt được khi hệ thống thiết chế được đầu tư đúng mức.

Nhìn một cách tổng thể, những khó khăn hiện nay của ngành Văn hóa và Thể thao Huế chính là “tấm gương phản chiếu” cho thấy khoảng cách giữa tầm nhìn và thực tiễn. Thu hẹp khoảng cách đó đòi hỏi một quyết tâm chính trị cao, một cách tiếp cận mới và những giải pháp đồng bộ. Nghị quyết 80 – NQ/TW đã mở ra một hành lang chính sách quan trọng; vấn đề còn lại là tổ chức thực hiện.

Nếu làm được điều đó, Huế không chỉ khắc phục được những hạn chế hiện tại, mà còn có thể biến văn hóa và thể thao thành những “động cơ tăng trưởng” thực sự – góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng một đô thị di sản phát triển bền vững, giàu bản sắc và đủ sức cạnh tranh trong khu vực. Ngược lại, nếu không kịp thời tháo gỡ các điểm nghẽn về thiết chế, thì chính những tiềm năng to lớn của Huế sẽ tiếp tục bị “nén lại”, khó có thể chuyển hóa thành sức mạnh phát triển trong giai đoạn mới.