Quy hoạch Huế trong giai đoạn mới: Văn hóa phải là một cấu trúc nền của đô thị di sản

Ngày 30/12/2023, Phó thủ tướng Chính phủ Nguyễn Hồng Hà đã ký Quyết định số 1745/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch tỉnh Thừa Thiên Huế, thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Tuy nhiên, từ ngày 1/1/2025, tỉnh Thừa Thiên Huế đã trở thành thành phố Huế trực thuộc trung ương. Vì vậy, việc xây dựng và ban hành Quyết định phê duyệt Điều chỉnh Quy hoạch thành phố Huế mới, thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 cần được nhìn nhận không chỉ như một hoạt động kỹ thuật quy hoạch, mà là một bước chuyển quan trọng trong tư duy tổ chức không gian và quản trị phát triển đô thị của Huế trong bối cảnh mới. Lần đầu tiên, Huế bước vào giai đoạn phát triển với tư cách là thành phố trực thuộc Trung ương, kéo theo yêu cầu tái cấu trúc toàn diện mô hình phát triển vốn đã hình thành và vận hành ổn định trong nhiều thập niên trước đó (theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương sửa đổi).

Trong lịch sử hình thành và phát triển, Huế không vận động theo logic mở rộng không gian thuần túy của một đô thị công nghiệp – thương mại, mà phát triển trên nền tảng của một đô thị di sản, nơi cấu trúc không gian, cảnh quan, kiến trúc và đời sống văn hóa – xã hội gắn bó hữu cơ với nhau. Chính đặc điểm này tạo nên bản sắc riêng có của Huế, đồng thời cũng đặt ra những giới hạn tự nhiên đối với quá trình đô thị hóa. Vì vậy, điều chỉnh quy hoạch lần này không thể chỉ là việc bổ sung các chỉ tiêu tăng trưởng hay mở rộng địa giới hành chính, mà phải được hiểu là quá trình tái định vị vai trò của văn hóa và di sản trong cấu trúc phát triển đô thị.

Nhìn tổng thể, Dự thảo Quyết định và Báo cáo tổng hợp Điều chỉnh Quy hoạch thành phố Huế cho thấy nỗ lực cập nhật đồng bộ bối cảnh pháp lý mới, các định hướng chiến lược quốc gia và vùng, cũng như những yêu cầu phát triển đặt ra cho Huế trong kỷ nguyên hội nhập, chuyển đổi số và phát triển bền vững (phù hợp Luật Quy hoạch sửa đổi, Quy hoạch tổng thể quốc gia). Quy hoạch đã khẳng định rõ vị thế Huế không chỉ là một đô thị di sản đặc thù, mà còn hướng tới trở thành trung tâm lớn, đa chức năng của khu vực và cả nước, với chuẩn mực phát triển xanh, thông minh và có bản sắc.

Điểm đáng chú ý trong lần điều chỉnh này là việc xác lập một hệ quan điểm phát triển tương đối nhất quán, trong đó văn hóa – con người – di sản được đặt ở vị trí nền tảng; khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đóng vai trò động lực; còn phát triển xanh, kinh tế tuần hoàn và thích ứng với biến đổi khí hậu trở thành định hướng xuyên suốt (tiếp cận phù hợp Chiến lược phát triển văn hóa Việt Nam đến năm 2030 và các nghị quyết mới của Trung ương về phát triển văn hóa). Đối với Huế, đây không phải là sự lựa chọn mang tính thời thượng, mà là hệ quả tất yếu của việc nhận diện đúng điều kiện lịch sử, không gian và giá trị cốt lõi của đô thị.

Tầm nhìn phát triển đến năm 2030 và xa hơn là 2050 được đặt ra với mức độ khát vọng cao, song nhìn chung có cơ sở. Huế được định vị là đô thị di sản đặc trưng của Việt Nam, trung tâm lớn về văn hóa, du lịch, y tế chuyên sâu và khoa học – công nghệ, đồng thời là thành phố Festival và điểm đến an toàn, thân thiện. Đáng chú ý, định hướng phát triển kinh tế biển với tỷ trọng lớn trong GRDP cho thấy sự dịch chuyển trục phát triển không gian về phía biển, mở rộng các cực tăng trưởng mới, qua đó giảm áp lực lên khu vực đô thị di sản trung tâm.

Về tổ chức không gian, phương án phân chia các phân vùng phát triển và xác định các cụm đô thị động lực thể hiện tư duy tổ chức không gian tương đối hợp lý, phù hợp với đặc thù địa hình hẹp ngang, kéo dài theo trục Bắc – Nam của Huế. Việc làm rõ vai trò của từng vùng – từ vùng di sản trung tâm, vùng công nghiệp – năng lượng, vùng kinh tế biển đến vùng sinh thái miền núi – tạo điều kiện cho phát triển có trọng tâm, hạn chế xung đột chức năng sử dụng đất và xung đột không gian đô thị.

Tuy nhiên, đối với một đô thị di sản như Huế, vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở phân vùng chức năng, mà ở cách thức lồng ghép không gian văn hóa và cảnh quan di sản như một lớp cấu trúc nền của quy hoạch đô thị. Dự thảo đã nhấn mạnh vai trò của kinh tế di sản và công nghiệp văn hóa, coi đây là động lực tăng trưởng mới, song cần tiếp tục làm rõ hơn phương thức chuyển hóa các không gian di sản thành nguồn lực phát triển trong khuôn khổ quản trị phù hợp, bảo đảm không làm tổn hại đến tính toàn vẹn của cảnh quan và cấu trúc đô thị lịch sử (tiếp cận tương thích với Công ước UNESCO 1972 và 2003).

Một trong những thách thức lớn nhất của quy hoạch lần này là phạm vi bao quát rất rộng, với nhiều mục tiêu và dự án lớn được đặt ra đồng thời. Trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế, việc xác định rõ thứ tự ưu tiên, các giai đoạn triển khai và những dự án mang tính dẫn dắt là yêu cầu mang tính quyết định. Đối với lĩnh vực văn hóa và di sản, các nhiệm vụ mang tính nền tảng như bảo vệ không gian cảnh quan di sản, hoàn thiện hệ thống thiết chế văn hóa trọng điểm và phát triển các ngành công nghiệp văn hóa mũi nhọn cần được ưu tiên rõ ràng trong cấu trúc đầu tư trung và dài hạn.

Một vấn đề khác cần được nhìn nhận thẳng thắn là mối quan hệ giữa quy hoạch và cơ chế quản trị thực thi. Quy hoạch có thể đưa ra tầm nhìn và cấu trúc không gian, nhưng việc hiện thực hóa phụ thuộc rất lớn vào mô hình quản trị đô thị, đặc biệt trong bối cảnh Huế là thành phố trực thuộc Trung ương. Phân cấp, phân quyền trong quản lý di sản, kiến trúc và không gian đô thị cần được làm rõ, đồng thời phải tạo điều kiện để cộng đồng và doanh nghiệp địa phương tham gia một cách thực chất vào quá trình bảo tồn và phát triển (phù hợp nguyên tắc quản trị di sản dựa vào cộng đồng).

Cân bằng giữa bảo tồn và phát triển tiếp tục là bài toán trung tâm của Huế. Trong bối cảnh đô thị hóa, phát triển hạ tầng và công nghiệp quy mô lớn, nếu không có các ngưỡng kiểm soát phát triển rõ ràng về mật độ xây dựng, chiều cao công trình, hình thái kiến trúc và cảnh quan, nguy cơ xâm lấn không gian di sản là điều hiện hữu. Quy hoạch cần được cụ thể hóa bằng các nguyên tắc quản lý không gian đủ mạnh, coi đây là “hàng rào kỹ thuật” bảo vệ cấu trúc đô thị di sản trước sức ép phát triển.

Đối với công nghiệp văn hóa, điều quan trọng không chỉ là khẳng định vai trò, mà là thiết kế được các chính sách phát triển cụ thể. Việc hình thành các không gian sáng tạo, trung tâm biểu diễn – triển lãm, gắn kết với đào tạo, nghiên cứu và doanh nghiệp sáng tạo sẽ giúp công nghiệp văn hóa trở thành một cấu phần kinh tế thực chất, thay vì chỉ dừng lại ở các hoạt động lễ hội mang tính thời điểm (tiếp cận phù hợp Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam).

Cuối cùng, trong bối cảnh chuyển đổi số, quy hoạch đô thị Huế cần coi số hóa văn hóa và di sản là một thành tố không thể tách rời của quản trị đô thị hiện đại. Số hóa di sản, xây dựng cơ sở dữ liệu văn hóa dùng chung, ứng dụng công nghệ trong quản lý lễ hội, sự kiện và không gian công cộng không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý, mà còn mở rộng khả năng tiếp cận di sản trong xã hội đương đại.

Nhìn tổng quát, Dự thảo Quyết định điều chỉnh Quy hoạch thành phố Huế là một văn bản có chất lượng, thể hiện tư duy chiến lược và nỗ lực định hình tương lai phát triển của một đô thị di sản đặc thù trong giai đoạn mới. Vấn đề then chốt không nằm ở việc lựa chọn phát triển hay bảo tồn, mà ở khả năng tổ chức không gian và quản trị phát triển sao cho văn hóa trở thành cấu trúc nền, chứ không phải là lớp trang trí bên ngoài của đô thị. Chỉ khi đó, Huế mới có thể phát triển bền vững, giữ được bản sắc và khẳng định vị thế riêng trong hệ thống đô thị Việt Nam.