Phân tích tác động của chính sách thuế và bảo hiểm xã hội đối với hộ kinh doanh

Các văn bản pháp lý quan trọng như Nghị định 70/2025/NĐ-CP, Luật Bảo hiểm xã hội 2024, Luật Thuế giá trị gia tăng 2024 và các văn bản hướng dẫn liên quan đã đặt nền tảng cho việc hiện đại hóa công tác quản lý thuế – bảo hiểm xã hội, nâng cao tính minh bạch tài chính ...

1. Đặt vấn đề

Trong những năm gần đây, khu vực hộ kinh doanh (HKD) tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, vừa là lực lượng sản xuất – kinh doanh năng động, vừa là kênh phân phối hàng hóa chủ lực, đặc biệt tại khu vực nông thôn và vùng sâu, vùng xa. Theo thống kê của Bộ Tài chính, tính đến tháng 6/2025, cả nước có khoảng 3,6 triệu HKD, trong đó hơn 2,2 triệu hộ (bao gồm hộ khoán và hộ kê khai) hoạt động thường xuyên và nộp thuế ổn định, tăng 4% so với năm 2023. Tổng thu ngân sách nhà nước từ khu vực này năm 2024 đạt 25.953 tỷ đồng, tăng 20% so với năm 2023; 6 tháng đầu năm 2025 đạt 17.100 tỷ đồng, bằng 131% so với cùng kỳ năm 2024. Những con số này cho thấy HKD không chỉ góp phần đáng kể vào tăng trưởng kinh tế và ngân sách nhà nước, mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc tạo việc làm, nâng cao thu nhập và phát triển kinh tế địa phương.

Tuy nhiên, trong bối cảnh chuyển đổi số, hội nhập kinh tế quốc tế và yêu cầu nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, khu vực HKD đang đứng trước nhiều thay đổi căn bản về môi trường pháp lý. Từ năm 2024 đến nay, hệ thống pháp luật Việt Nam đã có những cải cách sâu rộng về chính sách thuế và bảo hiểm xã hội (BHXH) với mục tiêu tăng tính minh bạch, giảm thất thu ngân sách, mở rộng diện bao phủ an sinh xã hội và khuyến khích HKD chuyển đổi sang doanh nghiệp. Các văn bản pháp lý tiêu biểu bao gồm Luật Bảo hiểm xã hội 2024, Luật Thuế giá trị gia tăng (GTGT) 2024, Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp 2024 và Nghị định số 70/2025/NĐ-CP.

Những cải cách này mang lại cơ hội cho HKD trong việc tiếp cận các chính sách hỗ trợ, nâng cao năng lực quản lý và từng bước hội nhập với nền kinh tế số. Tuy nhiên, đồng thời, chúng cũng đặt ra thách thức đáng kể như gia tăng chi phí tuân thủ, yêu cầu chuyển đổi phương thức kê khai – nộp thuế điện tử, và tham gia BHXH bắt buộc trong bối cảnh năng lực công nghệ và quản trị của nhiều hộ còn hạn chế. Đặc biệt, nhóm HKD nhỏ lẻ tại khu vực nông thôn và đô thị nhỏ dễ bị tổn thương hơn khi phải thích ứng với những quy định mới và chi phí vận hành tăng lên.

Trong bối cảnh đó, việc phân tích tác động của các chính sách thuế và BHXH đối với hoạt động của HKD hiện nay là yêu cầu cấp thiết, không chỉ để nhận diện rõ những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực mà còn để cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoàn thiện chính sách quản lý khu vực này. Nghiên cứu hướng tới trình bày các chính sách mới, sau đó phân tích các tác động tích cực cũng như tiêu cực ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của HKD.

2. Những thay đổi liên quan về chính sách thuế và bảo hiểm ảnh hưởng đến HKD

Năm 2025 đánh dấu một giai đoạn quan trọng trong quá trình cải cách và hoàn thiện hệ thống pháp luật về thuế và BHXH tại Việt Nam. Hàng loạt văn bản quy phạm pháp luật mới được ban hành và có hiệu lực trong năm này đã tạo nên những thay đổi căn bản trong công tác quản lý nhà nước đối với khu vực HKD. Mục tiêu trọng tâm của các chính sách mới là nâng cao tính minh bạch, hiệu quả quản lý, đảm bảo công bằng trong nghĩa vụ thuế và mở rộng phạm vi bảo vệ an sinh xã hội, qua đó tạo điều kiện thuận lợi cho các HKD phát triển bền vững và từng bước chuyển đổi sang mô hình doanh nghiệp.

2.1. Những thay đổi của Luật Bảo hiểm xã hội và các văn bản hướng dẫn có liên quan

2.1.1. Về đối tượng phải tham gia Bảo hiểm xã hội bắt buộc

Theo quy định của Luật BHXH 2014, chủ HKD cá thể không bắt buộc phải tham gia BHXH, việc tham gia BHXH đối với nhóm đối tượng này hoàn toàn mang tính tự nguyện. Tuy nhiên, theo Luật BHXH năm 2024 có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, phạm vi tham gia bảo hiểm bắt buộc đã được mở rộng. Cụ thể, điểm m khoản 1 Điều 2 Luật BHXH 2024 có quy định: “Chủ HKD của HKD có đăng ký kinh doanh tham gia theo quy định của Chính phủ là đối tượng phải tham gia BHXH bắt buộc”.

Sau đó theo Khoản 2 điều 3 Nghị định 158/2025/NĐ-CP đã hướng dẫn chi tiết hơn trong đó quy định chủ HKD có đăng ký kinh doanh và nộp thuế theo phương pháp kê khai sẽ tham gia BHXH bắt buộc từ 01/07/2025, còn các đối tượng khác sẽ tham gia từ 01/07/2029.

2.1.2.Về mức đóng BHXH bắt buộc

Theo quy định tại điểm a khoản 4 Điều 33 Luật BHXH 2024, hàng tháng chủ HKD phải đóng 3% tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc vào quỹ ốm đau và thai sản, 22% tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc vào quỹ hưu trí và tử tuất. Cụ thể: 

Mức đóng mức đóng bắt buộc = 25% x Mức tiền lương tháng đóng mức đóng BHXH

 Cũng theo quy định tại điểm d khoản 1 Điều 31 Luật BHXH 2024, chủ HKD được lựa chọn tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc nhưng thấp nhất bằng mức tham chiếu và cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu tại thời điểm đóng. Hiện mức lương tham chiếu tương đương với mức lương cơ sở theo Nghị định 73/2024/NĐ-CP là 2.340.000 đồng/tháng, dẫn đến mức đóng BHXH tối thiểu 585.000 đồng/tháng và tối đa 11.700.000 đồng/tháng.

2.1.3. Phương thức và thời hạn đóng BHXH bắt buộc

Theo điểm b khoản 4 Điều 33 Luật BHXH 2024, quy định về phương thức và thời hạn đóng BHXH bắt buộc của chủ HKD như sau: chủ HKD có thể đóng BHXH trực tiếp cho cơ quan BHXH hoặc thông qua tổ chức trung gian (HKD, doanh nghiệp, hợp tác xã) theo chu kỳ hàng tháng, 03 tháng hoặc 06 tháng, với thời hạn chậm nhất là cuối tháng tiếp theo sau chu kỳ đóng.

2.2. Những thay đổi về chính sách thuế và các văn bản pháp luật có liên quan

2.2.1. Thay đổi về đối tượng sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền

Theo quy định tại khoản 8 Điều 1 Nghị đinh 70/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Điều 11 nghị định 123/2020/NĐ-CP thì “HKD, cá nhân kinh doanh theo quy định tại khoản 1 Điều 51 có mức doanh thu hàng năm từ 01 tỷ đồng trở lên, khoản 2 Điều 90, khoản 3 Điều 91 Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14 và doanh nghiệp có hoạt động bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ, trong đó có bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ trực tiếp đến người tiêu dùng (trung tâm thương mại; siêu thị; bán lẻ (trừ ô tô, mô tô, xe máy và xe có động cơ khác); ăn uống; nhà hàng; khách sạn; dịch vụ vận tải hành khách, dịch vụ hỗ trợ trực tiếp cho vận tải đường bộ, dịch vụ nghệ thuật, vui chơi, giải trí, hoạt động chiếu phim, dịch vụ phục vụ cá nhân khác theo quy định về Hệ thống ngành kinh tế Việt Nam) sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền kết nối chuyển dữ liệu điện tử với cơ quan thuế”.

Như vậy bắt đầu tư 01/6/2025, HKD có doanh thu hàng năm từ 01 tỷ đồng trở lên phải đăng ký và sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền kết nối chuyển dữ liệu điện tử với cơ quan thuế.

2.3. Thay đổi về mức doanh thu chịu thuế

Theo quy định tại khoản 2 Điều 4 Thông tư 40/2021/TT-BTC thì “HKD, cá nhân kinh doanh có doanh thu từ hoạt động sản xuất, kinh doanh trong năm dương lịch từ 100 triệu đồng trở xuống thì thuộc trường hợp không phải nộp thuế GTGT và không phải nộp thuế thu nhập cá nhân (TNCN) theo quy định pháp luật về thuế GTGT và thuế TNCN”.

Tuy nhiên, theo quy định tại khoản 25 Điều 5 Luật thuế GTGT năm 2024 thì “Hàng hóa, dịch vụ của hộ, cá nhân sản xuất, kinh doanh có mức doanh thu hằng năm từ 200 triệu đồng trở xuống; tài sản của tổ chức, cá nhân không kinh doanh, không phải là người nộp thuế GTGT bán ra; hàng dự trữ quốc gia do cơ quan dự trữ quốc gia bán ra; các khoản thu phí, lệ phí theo quy định của pháp luật về phí và lệ phí”. Bên cạnh đó, theo điểm b khoản 1 Điều 3 Luật Thuế TNCN 2007 thì “Thu nhập từ kinh doanh quy định tại khoản này không bao gồm thu nhập của hộ, cá nhân sản xuất, kinh doanh có doanh thu dưới mức quy định tại khoản 25 Điều 5 của Luật Thuế GTGT”.

Bên cạnh đó, theo quy định tại khoản 2 Điều 18 Luật thuế GTGT năm 2024 thì “Quy định về mức doanh thu của hộ, cá nhân sản xuất, kinh doanh thuộc đối tượng không chịu thuế tại khoản 25 Điều 5 của Luật này và Điều 17 của Luật này có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2026”.

Như vậy, trước ngày 01/01/2026 thì HKD, cá nhân kinh doanh có doanh thu từ hoạt động sản xuất, kinh doanh trong năm dương lịch trên 100 triệu đồng thì phải nộp thuế GTGT và thuế TNCN theo quy định. Ngược lại, trường hợp có doanh thu trong năm từ 100 triệu đồng trở xuống thì không phải nộp hai loại thuế này. Nhưng bắt đầu từ ngày 01/01/2026, nếu cá nhân kinh doanh, HKD có doanh thu hàng năm vượt quá 200 triệu đồng mới thuộc diện nộp thuế  GTGT và thuế TNCN.

2.4.Thay đổi về hình thức kê khai thuế

Theo quy định tại Thông tư 40/2021/TT-BTC, có 3 phương pháp kê khai thuế cho HKD cá thể là phương pháp kê khai định kỳ (tính thuế theo tỷ lệ trên doanh thu thực tế), phương pháp theo từng lần phát sinh (tính thuế theo tỷ lệ trên doanh thu mỗi lần phát sinh) và phương pháp khoán (tính thuế trên doanh thu khoán do cơ quan thuế xác định). Việc lựa chọn phương pháp cụ thể phụ thuộc vào quy mô, tính chất hoạt động và đặc điểm quản lý của từng HKD nhằm đảm bảo phù hợp với thực tiễn kinh doanh và tuân thủ quy định pháp luật.

Tuy nhiên, hiện nay HKD nộp thuế theo phương pháp thuế khoán có nhiều thay đổi quan trọng và được chia ra làm 2 giai đoạn:

Giai đoạn 1: Theo quy định tại khoản 8 Điều 1 Nghị định 70/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung khoản 1 Điều 11 Nghị định 123/2020/NĐ-CP đã chính thức bãi bỏ hình thức nộp thuế khoán đối với HKD có doanh thu từ 1 tỷ đồng trở lên.

Như vậy, HKD có doanh thu từ 1 tỷ đồng trở lên đang áp dụng thuế khoán sẽ phải chuyển sang nộp thuế theo phương pháp kê khai. Còn HKD có doanh thu dưới 1 tỷ đồng vẫn được lựa chọn nộp thuế theo 1 trong 2 phương pháp: phương pháp khoán hoặc phương pháp kê khai.

Giai đoạn 2: Theo khoản 6 Điều 10 Nghị quyết 198/2025/QH15 thì bắt đầu từ ngày 01/01/2026, chính thức xóa bỏ hoàn toàn chế độ thuế khoán HKD và cá nhân kinh doanh. Khi đó, tất cả các HKD, không phân biệt doanh thu, đều phải tính thuế theo phương pháp kê khai. Đồng thời, chế độ thu và nộp thuế môn bài cũng chính thức được bãi bỏ đối với HKD, cá nhân kinh doanh từ 01/01/2026.

Ngoài ra, sau khi bỏ thuế khoán, việc tính thuế của hộ, cá nhân kinh doanh vẫn dựa trên doanh thu tính thuế và tỷ lệ thuế tính trên doanh thu theo Điều 10 Thông tư 40/2021/TT-BTC quy định công thức tính thuế GTGT và thuế TNCN theo phương pháp kê khai, cụ thể:

Số thuế GTGT phải nộp = Doanh thu tính thuế GTGT x Tỷ lệ thuế GTGT Số thuế TNCN phải nộp = Doanh thu tính thuế TNCN x Tỷ lệ thuế TNCN

Trong đó:

- Doanh thu tính thuế GTGT và doanh thu tính thuế TNCN theo hướng dẫn tại khoản 1 Điều 10 Thông tư 40/2021/TT-BTC.

- Tỷ lệ thuế GTGT và tỷ lệ thuế TNCN theo hướng dẫn tại Phụ lục I ban hành kèm Thông tư 40/2021/TT-BTC.

3. Phân tích tác động của chính sách thuế và bảo hiểm đối với hộ kinh doanh

3.1. Những tác động tích cực đối với hộ kinh doanh

Thứ nhất, mặc dù đóng một vai trò quan trọng trong nền kinh tế nhưng HKD trước đây không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, điều này dẫn đến tình trạng phổ biến là khi đến tuổi nghỉ hưu, nhiều chủ hộ không có tích lũy dài hạn và không được bảo đảm mức thu nhập tối thiểu để duy trì cuộc sống. Việc bổ sung chủ HKD vào nhóm đối tượng tham gia BHXH bắt buộc theo chính sách mới đã tạo ra sự thay đổi lớn, bởi họ được tiếp cận đầy đủ các chế độ như ốm đau, thai sản, hưu trí và tử tuất tương tự người lao động trong khu vực doanh nghiệp. Điều này góp phần giúp chủ HKD giảm thiểu rủi ro tài chính trước các biến cố về sức khỏe và tuổi tác, đồng thời thúc đẩy hành vi tích lũy dài hạn một cách bền vững hơn. Bên cạnh việc mở rộng an sinh xã hội, quy định này còn tạo lập sự đồng bộ với cải cách thuế hiện hành, qua đó củng cố cơ sở pháp lý cho việc chuẩn hóa, minh bạch hóa và tăng cường mức độ tuân thủ nghĩa vụ thuế của HKD. Việc đưa chủ hộ vào hệ thống BHXH bắt buộc vì thế không chỉ mang lại lợi ích trực tiếp cho bản thân họ mà còn góp phần hoàn thiện khung quản trị đối với khu vực kinh tế hộ, hướng đến mục tiêu phát triển công bằng và bền vững.

Thứ hai, việc điều chỉnh tăng mức doanh thu chịu thuế GTGT và TNCN là một biện pháp chính sách tài chính có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ và phát triển khu vực HKD nhỏ – khu vực chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu kinh tế Việt Nam nhưng lại có mức độ tổ chức và khả năng tài chính hạn chế. Chính sách thuế này giúp giảm gánh nặng tài chính cho các HKD có quy mô nhỏ, giúp các đối tượng này duy trì khả năng kinh doanh trong bối cảnh chi phí đầu vào (như nguyên liệu, mặt bằng, nhân công) ngày càng tăng, việc phải nộp thuế khi doanh thu còn thấp có thể khiến nhiều hộ rơi vào tình trạng khó khăn hoặc buộc phải ngừng hoạt động. Khi ngưỡng chịu thuế được điều chỉnh tăng, những hộ có doanh thu ở mức thấp hoặc trung bình sẽ được miễn, giảm hoặc lùi thời điểm phải nộp thuế, qua đó giúp họ duy trì khả năng thanh khoản và cân đối tài chính tốt hơn.

Thứ ba, việc bãi bỏ cơ chế thuế khoán tạo ra những tác động tích cực đối với HKD khi góp phần nâng cao mức độ minh bạch và công bằng trong công tác quản lý thuế. Khác với phương pháp xác định nghĩa vụ thuế dựa trên mức khoán của cơ quan thuế, phương pháp kê khai theo doanh thu thực tế cho phép phản ánh chính xác hơn quy mô hoạt động và hiệu quả kinh doanh của từng hộ. Cách tiếp cận này không chỉ tăng cường trách nhiệm tuân thủ và ý thức pháp lý của HKD mà còn hạn chế tình trạng thất thu thuế hoặc áp dụng thuế suất không tương xứng với năng lực kinh doanh. Bên cạnh đó, việc chuyển sang phương pháp kê khai theo doanh thu thực tế tạo động lực để HKD nâng cao năng lực quản trị tài chính, duy trì sổ sách kế toán và hệ thống chứng từ đầy đủ, qua đó hình thành nền tảng quản trị ban đầu cho quá trình chuyển đổi lên doanh nghiệp nhỏ hoặc siêu nhỏ. Minh bạch tài chính cũng giúp HKD cải thiện khả năng tiếp cận nguồn vốn vay do các tổ chức tín dụng có cơ sở đánh giá rủi ro rõ ràng hơn. Đồng thời, việc tuân thủ đúng quy định tạo điều kiện để HKD tiếp cận các chính sách ưu đãi thuế theo pháp luật, qua đó duy trì động lực đầu tư, mở rộng hoạt động và phát triển theo hướng bền vững.

Thứ tư, việc triển khai hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền đại diện cho một bước tiến quan trọng trong quá trình chuyển đổi số hệ thống thuế và hiện đại hóa hoạt động của các HKD. Hệ thống này cho phép HKD ghi nhận doanh thu theo thời gian thực và truyền dữ liệu trực tiếp đến cơ quan thuế, từ đó nâng cao khả năng quản lý tài chính minh bạch, giảm thiểu sai sót và chi phí vận hành. Đồng thời, việc áp dụng hóa đơn điện tử tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm pháp lý và uy tín thương mại, đồng thời thúc đẩy môi trường cạnh tranh lành mạnh. Về dài hạn, chính sách này không chỉ chuẩn hóa hoạt động kinh doanh theo hướng chuyên nghiệp và bền vững, mà còn hỗ trợ HKD hội nhập sâu rộng vào chuỗi cung ứng và thương mại điện tử toàn cầu, phù hợp với xu thế chuyển đổi số và phát triển kinh tế số quốc gia.

3.2. Những tác động tiêu cực đối với HKD

Bên cạnh những tác động tích cực đã được ghi nhận, việc triển khai các chính sách thuế và BHXH mới trong năm 2025 cũng đặt ra nhiều thách thức đối với khu vực HKD, đặc biệt là các hộ nhỏ lẻ, hộ hoạt động tại khu vực nông thôn, vùng sâu và đô thị nhỏ, nơi trình độ quản lý, năng lực tài chính và khả năng tiếp cận công nghệ còn hạn chế.

Thứ nhất, quy định chủ HKD phải tham gia BHXH bắt buộc tuy mang lại lợi ích về an sinh, nhưng lại làm tăng đáng kể chi phí vận hành và nghĩa vụ tài chính của các HKD quy mô nhỏ. Trong bối cảnh doanh thu không ổn định và chi phí đầu vào (mặt bằng, nguyên liệu, nhân công) ngày càng tăng, việc phải đóng BHXH với mức đóng tương đối cao có thể khiến một số hộ gặp khó khăn trong cân đối dòng tiền, đặc biệt với nhóm hộ chỉ duy trì hoạt động ở mức tự cung tự cấp. Ngoài ra, sự thiếu hiểu biết về chính sách, quy trình đăng ký và khai báo BHXH điện tử cũng khiến nhiều chủ hộ lúng túng, dẫn đến tình trạng chậm đóng, nợ đọng hoặc ngừng tham gia. Về dài hạn, nếu không có cơ chế hỗ trợ hoặc hướng dẫn cụ thể, chính sách này có thể làm tăng tỷ lệ hộ ngừng hoạt động hoặc chuyển sang khu vực phi chính thức, làm giảm hiệu quả bao phủ BHXH.

Thứ hai, mặc dù ngưỡng doanh thu chịu thuế GTGT và thuế TNCN được điều chỉnh lên 200 triệu đồng/năm nhưng mức này vẫn được xem là tương đối thấp so với chi phí vận hành thực tế của phần lớn HKD, đặc biệt đối với những mô hình kinh doanh có chi phí đầu vào cao nhưng biên lợi nhuận thấp. Trong nhiều trường hợp, doanh thu ở mức 200 triệu đồng/năm chưa đủ để tạo ra lợi nhuận ròng đáng kể nhưng các HKD vẫn phải thực hiện nghĩa vụ kê khai và nộp thuế dựa trên doanh thu, từ đó làm gia tăng áp lực dòng tiền và thu hẹp khả năng tái đầu tư. Khi đặt trong mối tương quan với mức giảm trừ gia cảnh áp dụng đối với người lao động có thu nhập từ tiền lương, tiền công – vốn cho phép khấu trừ thu nhập trước khi phát sinh nghĩa vụ thuế – có thể thấy rằng ngưỡng doanh thu 200 triệu đồng/năm chưa phản ánh đúng thực trạng kinh doanh của nhiều HKD nhỏ, lẻ. Việc không có cơ chế giảm trừ tương tự khiến HKD phải nộp thuế trong khi lợi nhuận thực tế chưa đảm bảo ở mức tối thiểu, từ đó tạo nên sự chênh lệch và chưa tương xứng trong chính sách thuế giữa các nhóm đối tượng.

Thứ ba, bãi bỏ hình thức thuế khoán và thay thế bằng cơ chế kê khai thực tế giúp tăng tính minh bạch nhưng lại đòi hỏi HKD phải có năng lực quản trị tài chính và kế toán nhất định. Phần lớn HKD hiện nay chưa có sổ sách kế toán chuẩn, thiếu kỹ năng sử dụng phần mềm quản lý hoặc hóa đơn điện tử, nên việc chuyển đổi sang kê khai thực tế làm gia tăng gánh nặng hành chính và chi phí tuân thủ. Bên cạnh đó, việc yêu cầu minh bạch hóa doanh thu cũng khiến một số hộ lo ngại bị kiểm tra, thanh tra hoặc truy thu thuế, dẫn đến tâm lý e ngại trong khai báo. Đối với nhóm HKD nhỏ, việc thuê dịch vụ kế toán hoặc tư vấn thuế chuyên nghiệp lại là một chi phí bổ sung không nhỏ, có thể làm giảm lợi nhuận hoặc khiến họ tạm dừng hoạt động để tránh rủi ro pháp lý.

Thứ tư, triển khai hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền là bước tiến về chuyển đổi số nhưng cũng tạo áp lực lớn về công nghệ, chi phí và kỹ năng vận hành đối với nhiều HKD. Việc đầu tư thiết bị, phần mềm, đường truyền Internet ổn định và duy trì kết nối dữ liệu với cơ quan thuế đòi hỏi chi phí ban đầu cao, trong khi không phải hộ nào cũng có khả năng tài chính để đáp ứng. Nhiều HKD, đặc biệt là hộ buôn bán nhỏ, kinh doanh tự do tại chợ hoặc khu vực không ổn định, gặp khó khăn khi phải thích ứng với hệ thống điện tử hóa, dẫn đến tình trạng kê khai sai, lỗi kỹ thuật hoặc bị xử phạt hành chính. Ngoài ra, yêu cầu cập nhật thường xuyên thông tin hóa đơn và đồng bộ dữ liệu với cơ quan thuế khiến các hộ cảm thấy bị kiểm soát chặt chẽ hơn, làm giảm tính linh hoạt vốn là đặc trưng của mô hình kinh doanh hộ cá thể.

4. Kết luận

Nhìn chung, các quy định mới được ban hành trong Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, Luật Thuế giá trị gia tăng năm 2024, Nghị quyết 198/2025/QH15 và Nghị định 158/2025/NĐ-CP đã đánh dấu một bước tiến quan trọng trong tiến trình cải cách và hiện đại hóa quản lý thuế – bảo hiểm xã hội (BHXH) đối với khu vực hộ kinh doanh (HKD) tại Việt Nam. Những cải cách này góp phần tăng cường tính minh bạch, công bằng và hiệu quả trong quản lý, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện, mở rộng an sinh xã hội và nâng cao năng lực cạnh tranh của HKD trong bối cảnh kinh tế số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Việc miễn thuế GTGT và thuế TNCN cho các hộ có doanh thu dưới 200 triệu đồng/năm giúp giảm gánh nặng tài chính cho nhóm HKD nhỏ, trong khi chính sách tham gia BHXH bắt buộc bảo đảm quyền lợi an sinh lâu dài, đặc biệt đối với nhóm lao động lớn tuổi và nữ giới – những đối tượng thường ít được bao phủ bởi hệ thống an sinh chính thức.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực, các tác động ngắn hạn và rủi ro phát sinh cũng cần được nhận diện đầy đủ để đảm bảo hiệu quả thực thi chính sách. Việc gia tăng nghĩa vụ bảo hiểm, chi phí đầu tư hệ thống kê khai điện tử và thiết bị hóa đơn điện tử có thể làm tăng chi phí vận hành và giảm lợi nhuận của HKD, đặc biệt là các hộ siêu nhỏ. Đồng thời, sự chênh lệch về hạ tầng công nghệ và trình độ quản lý giữa khu vực đô thị và nông thôn khiến việc triển khai các quy định mới gặp nhiều khó khăn, tiềm ẩn nguy cơ gia tăng bất bình đẳng trong tiếp cận chính sách. Một bộ phận HKD có thể ngừng hoạt động hoặc chuyển sang khu vực phi chính thức nếu thiếu cơ chế hỗ trợ chuyển tiếp phù hợp trong giai đoạn đầu thực hiện.

Để giảm thiểu các tác động tiêu cực này, cần triển khai các giải pháp hỗ trợ đồng bộ và mang tính hệ thống. Trước hết, cơ quan quản lý nên tăng cường đào tạo kỹ năng số miễn phí, cung cấp phần mềm kế toán và hóa đơn điện tử giá rẻ hoặc miễn phí cho HKD nhỏ và siêu nhỏ. Bên cạnh đó, xem xét miễn hoặc giảm mức đóng BHXH trong năm đầu áp dụng cho nhóm hộ yếu thế sẽ giúp họ có thêm thời gian thích ứng với chính sách mới. Bộ Tài chính và Tổng cục Thuế cần đơn giản hóa sổ sách kế toán, phát triển nền tảng khai thuế điện tử thân thiện, tự động và dùng chung, qua đó giảm gánh nặng thủ tục hành chính, nâng cao mức độ tuân thủ tự nguyện.

Cuối cùng, công tác tuyên truyền, hướng dẫn kỹ thuật và hỗ trợ tài chính cho HKD cần được triển khai thường xuyên và linh hoạt ở cả cấp trung ương lẫn địa phương. Chỉ khi đi kèm với các biện pháp hỗ trợ thiết thực, quá trình cải cách thuế và BHXH mới có thể phát huy đầy đủ hiệu quả, vừa đảm bảo mục tiêu quản lý nhà nước hiện đại, vừa thúc đẩy sự phát triển bền vững và hội nhập chính quy của khu vực HKD trong nền kinh tế Việt Nam hiện nay.